ઈરાનનો પીસ પ્લાન ટ્રમ્પે કેમ નકાર્યો? હવે શું કરશે તેહરાન, હોર્મુઝથી લઈને પરમાણુ મુદ્દા સુધી શું છે અમેરિકાની માંગ
મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષ વચ્ચે ફરી એકવાર કૂટનીતિની ચર્ચા તેજ બની છે. ઈરાને સંઘર્ષમાંથી બહાર નીકળવા માટે અમેરિકાની સામે એક પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો, જેમાં હોર્મુઝની ખાડી ફરી ખોલવા અને પરમાણુ મુદ્દે વાતચીત શરૂ કરવાની તૈયારી દર્શાવવામાં આવી હતી. જોકે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ પ્રસ્તાવને સ્વીકાર્યો નથી.
ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાની બેઠક દરમિયાન અમેરિકાને આ પ્રસ્તાવ પહોંચાડ્યો હતો. કતાર સહિતના મધ્યસ્થીઓ દ્વારા બંને દેશો વચ્ચે સંદેશાવ્યવહાર ચાલી રહ્યો હતો. ઈરાનના જણાવ્યા મુજબ, અમેરિકાએ કેટલીક શરતો પૂરી કરી તો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સાત દિવસમાં ફરી ખોલી શકાય અને ત્યારબાદ પરમાણુ મુદ્દે વાતચીત શરૂ થઈ શકે.
પરંતુ વોશિંગ્ટન અને તેહરાનની પ્રાથમિકતાઓ એકબીજાથી ઘણી અલગ છે. ઈરાન પહેલા અમેરિકાની નૌકાદળની નાકાબંધી, તેલ પરના પ્રતિબંધો અને યુદ્ધવિરામ જેવા મુદ્દાઓ ઉકેલવા માંગે છે, જ્યારે ટ્રમ્પ પ્રશાસન ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને સીધી વાટાઘાટોના કેન્દ્રમાં રાખવા માંગે છે. આ જ તફાવતને કારણે હાલનો પીસ પ્લાન અટકી ગયો છે.
ઈરાને અમેરિકાની સામે શું પ્રસ્તાવ મૂક્યો?
ઈરાનનો તાજેતરનો પ્રસ્તાવ મુખ્યત્વે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ફરીથી ખોલવા સાથે જોડાયેલો છે. અબ્બાસ અરાઘચીના જણાવ્યા પ્રમાણે, જો અમેરિકાની તરફથી કેટલીક શરતો સ્વીકારવામાં આવે તો સાત દિવસની અંદર હોર્મુઝમાં સામાન્ય જહાજ અવરજવર શરૂ કરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરાઈ શકે છે.
રિપોર્ટ્સ અનુસાર ઈરાનની માગણીઓમાં અમેરિકાની નૌકાદળની નાકાબંધી હટાવવી, ઈરાનના તેલ વેચાણ પરના પ્રતિબંધોમાં રાહત અને સમગ્ર વિસ્તારમાં યુદ્ધવિરામનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત ઈરાને અગાઉ જપ્ત કરવામાં આવેલી અથવા વિદેશમાં અટવાયેલી પોતાની સંપત્તિ અંગે પણ રાહતની માગ કરી છે.
ઈરાનનું કહેવું છે કે આ કોઈ એકતરફી છૂટછાટનો પ્રસ્તાવ નથી. તેહરાનની દલીલ છે કે જો હોર્મુઝ ખોલવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે, તો તેની સુરક્ષા અને આર્થિક હિતોને પણ ધ્યાનમાં લેવા પડશે.
ટ્રમ્પે પ્રસ્તાવ કેમ નકાર્યો?
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનનો પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો નથી. અમેરિકાની દૃષ્ટિએ સમસ્યા માત્ર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની નથી. વોશિંગ્ટન ઈચ્છે છે કે ઈરાન સાથેની કોઈપણ મોટી સમજૂતીમાં તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ પણ સામેલ હોય.
એટલે જ બંને દેશોની વાટાઘાટોમાં મૂળભૂત મતભેદ જોવા મળી રહ્યો છે. ઈરાન પહેલા પ્રતિબંધો અને નૌકાદળની નાકાબંધી હટાવવાની વાત કરે છે અને ત્યારબાદ પરમાણુ મુદ્દે ચર્ચા કરવાની તૈયારી બતાવે છે. બીજી તરફ અમેરિકી પ્રશાસન ઈચ્છે છે કે પરમાણુ મુદ્દો શરૂઆતથી જ વાતચીતના પેકેજમાં રહે.
ટ્રમ્પે ઈરાનની સ્થિતિને લઈને કડક વલણ દર્શાવ્યું છે. તેમણે કહ્યું છે કે ઈરાને પોતાની સ્થિતિનું ખોટું મૂલ્યાંકન કર્યું છે અને જે પ્રકારની ડીલ તેહરાન ઈચ્છે છે, તે અમેરિકાની ઇચ્છિત ડીલ નથી. તેમ છતાં તેમણે આગામી દિવસોમાં ફરી વાતચીત થવાની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરી છે.
આથી હાલની સ્થિતિને માત્ર “વાતચીત પૂરી થઈ ગઈ” તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. એક પ્રસ્તાવ નકારવામાં આવ્યો છે, પરંતુ મધ્યસ્થીઓ દ્વારા સંપર્ક હજુ ચાલુ હોવાના અહેવાલો છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ આટલું મહત્વનું કેમ છે?
આ સમગ્ર વિવાદમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સૌથી મહત્વનો મુદ્દો બની ગયો છે. ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે આવેલો આ દરિયાઈ માર્ગ પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનની ખાડી અને ત્યારબાદ અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે.
આ રસ્તો વૈશ્વિક ઊર્જા વેપાર માટે અત્યંત મહત્વનો છે. અમેરિકાની Energy Information Administration અનુસાર, 2024માં દરરોજ સરેરાશ આશરે 20.7 મિલિયન બેરલ તેલ અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો હોર્મુઝમાંથી પસાર થયા હતા. આ વિશ્વના કુલ પેટ્રોલિયમ લિક્વિડ્સ વપરાશના આશરે પાંચમા ભાગ જેટલું છે.
માત્ર તેલ જ નહીં, વૈશ્વિક LNG વેપારનો પણ આશરે પાંચમો હિસ્સો આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. ખાસ કરીને કતાર અને અન્ય ગલ્ફ દેશોમાંથી એશિયન બજારો તરફ જતા ગેસના જહાજો માટે હોર્મુઝ મહત્વનું છે.
એટલે હોર્મુઝમાં લાંબા સમય સુધી અવરજવર અટકે તો તેની અસર માત્ર અમેરિકા અથવા ઈરાન સુધી સીમિત રહેતી નથી. એશિયાના મોટા ઊર્જા આયાતકાર દેશો પર પણ તેની અસર પડી શકે છે.
ભારત માટે હોર્મુઝ કેમ મહત્વનું છે?
હોર્મુઝનો મુદ્દો ભારત માટે પણ મહત્વનો છે. EIAના આંકડા મુજબ હોર્મુઝ મારફતે જતા ક્રૂડ ઓઈલના મોટા ભાગનો અંતિમ વપરાશ એશિયન બજારોમાં થાય છે. 2024માં ચીન, ભારત, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા હોર્મુઝ મારફતે જતા ક્રૂડ ઓઈલના મોટા એશિયન ગંતવ્યોમાં સામેલ હતા.
જો આ માર્ગમાં લાંબા સમય સુધી અવરોધ રહે તો શિપિંગ ખર્ચ, વીમા ખર્ચ અને ઊર્જાના ભાવ પર દબાણ આવી શકે છે. તેની સીધી કે આડકતરી અસર પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો, પરિવહન અને ઉદ્યોગોના ખર્ચ પર પડી શકે છે.
આ કારણે ભારત સહિતના અનેક એશિયન દેશો માટે અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે તણાવ ઓછો થાય અને દરિયાઈ વેપાર સામાન્ય બને તે આર્થિક રીતે મહત્વનું છે.
ઈરાનની સૌથી મોટી મુશ્કેલી શું છે?
ઈરાન માટે પણ હોર્મુઝનો મુદ્દો માત્ર સૈન્ય શક્તિ બતાવવાનો પ્રશ્ન નથી. લાંબા સમયથી પ્રતિબંધો અને યુદ્ધના કારણે તેની અર્થવ્યવસ્થા પર દબાણ છે. તેલની નિકાસ ઈરાનની આવક માટે મહત્વપૂર્ણ છે અને દરિયાઈ માર્ગોમાં વિક્ષેપ તેની આર્થિક સ્થિતિને વધુ મુશ્કેલ બનાવી શકે છે.
આથી તેહરાન એક તરફ અમેરિકાની સામે કડક ભાષા વાપરે છે, તો બીજી તરફ કૂટનીતિનો રસ્તો સંપૂર્ણપણે બંધ કરવા માંગતું નથી.
ઈરાનના વિદેશ મંત્રીએ પણ તાજેતરમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેમનો દેશ કૂટનીતિક ઉકેલની શક્યતા જાળવી રાખે છે. બીજી તરફ તેઓ અમેરિકાની શરતોને સ્વીકારવા માટે પણ તૈયાર નથી.
આ બે વિરોધાભાસી સ્થિતિ—કઠોર જાહેર વલણ અને પડદા પાછળની કૂટનીતિ—આગામી દિવસોમાં પણ જોવા મળી શકે છે.
કતારની ભૂમિકા કેમ મહત્વની બની?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સીધી વાતચીત મુશ્કેલ હોવાના કારણે કતાર જેવા દેશો મધ્યસ્થી તરીકે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. ન્યૂયોર્કમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા દરમિયાન પણ બંને પક્ષો વચ્ચે સંદેશાઓ પહોંચાડવામાં કતારની ભૂમિકા રહી હતી.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે અગાઉ પણ મધ્યસ્થી દેશોના માધ્યમથી વાતચીત થઈ છે. હાલ પણ કતારી મધ્યસ્થીઓ બંને પક્ષો વચ્ચે સંભવિત સમજૂતીના ટેક્સ્ટમાં ફેરફાર અંગે ચર્ચા આગળ વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હોવાના અહેવાલ છે.
એટલે આગામી તબક્કામાં સીધી મોટી જાહેરાત કરતાં પહેલાં બેકચેનલ ડિપ્લોમસી વધુ મહત્વની બની શકે છે.
હવે ટ્રમ્પ શું કરી શકે?
ટ્રમ્પે ઈરાનનો તાજેતરનો પ્રસ્તાવ નકારી દીધો છે, પરંતુ તેમણે આ સપ્તાહમાં ફરી વાતચીત થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરી છે. Axiosના અહેવાલ મુજબ ટ્રમ્પે કહ્યું છે કે અમેરિકી વાટાઘાટકારો ઈરાન સાથે ફરી ચર્ચા કરી શકે છે. સાથે જ તેમણે ઈરાન સાથે સમજૂતી કરવાની ઇચ્છા પણ વ્યક્ત કરી, પરંતુ તેહરાનની હાલની ઓફરને પોતાની ઇચ્છિત ડીલ ગણાવી નથી.
આનો અર્થ એ થાય છે કે અમેરિકાની હાલની પ્રાથમિકતા માત્ર હોર્મુઝ ખોલવાની નથી. પરમાણુ કાર્યક્રમ, પ્રતિબંધો અને યુદ્ધની સ્થિતિ સહિત અનેક મુદ્દાઓને એક મોટા પેકેજ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યા છે.
ટ્રમ્પે સૈન્ય વિકલ્પ અંગે પણ દરવાજો સંપૂર્ણપણે બંધ કર્યો નથી. પરંતુ હાલના તબક્કે મધ્યસ્થીઓ દ્વારા વાતચીત ફરી શરૂ થવાની શક્યતા પણ અહેવાલોમાં છે.
હવે ઈરાન પાસે શું વિકલ્પ છે?
અમેરિકાએ પ્રસ્તાવ નકાર્યા પછી ઈરાન માટે પણ સ્થિતિ સરળ નથી. એક રસ્તો એ છે કે તે પોતાની શરતો પર અડગ રહે અને હોર્મુઝ તથા પ્રતિબંધોના મુદ્દાને વાટાઘાટોના કેન્દ્રમાં રાખે.
બીજો રસ્તો મધ્યસ્થીઓ મારફતે નવા પ્રસ્તાવ પર ચર્ચા કરવાનો છે. કતાર જેવા દેશો પહેલેથી જ બંને પક્ષો વચ્ચે સંદેશાવ્યવહાર કરી રહ્યા છે, તેથી આવનારા દિવસોમાં કોઈ સુધારેલો પ્રસ્તાવ સામે આવે તેવી શક્યતા નકારી શકાય નહીં.
ઈરાન માટે પડકાર એ પણ છે કે હોર્મુઝ લાંબા સમય સુધી બંધ રહે તો તેની અસર વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર સાથે તેની પોતાની અર્થવ્યવસ્થા પર પણ પડે છે. એટલે તેહરાન માટે કડક વલણ અને આર્થિક વાસ્તવિકતા વચ્ચે સંતુલન સાધવું જરૂરી બની શકે છે.
શું ફરીથી વાતચીત શરૂ થશે?
હાલના સંકેતો જોતા અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સંપર્ક સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયો નથી. ટ્રમ્પે નવા રાઉન્ડની વાતચીતની શક્યતા વ્યક્ત કરી છે અને કતાર સહિતના મધ્યસ્થીઓ સંપર્કમાં છે. જોકે બંને પક્ષોની મુખ્ય શરતોમાં મોટો તફાવત હજુ યથાવત છે.
ઈરાન હોર્મુઝ, પ્રતિબંધો અને યુદ્ધવિરામ જેવા મુદ્દાઓને પ્રાથમિકતા આપે છે, જ્યારે અમેરિકા પરમાણુ મુદ્દાને કેન્દ્રમાં રાખવા માંગે છે. આ અંતર ઓછું થશે કે નહીં તે આગામી વાટાઘાટો પર નિર્ભર રહેશે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે હાલ કોઈ અંતિમ શાંતિ સમજૂતી થઈ નથી. ઈરાનનો સાત દિવસમાં હોર્મુઝ ખોલવાનો પ્રસ્તાવ અમેરિકાએ નકારી દીધો છે, પરંતુ બંને પક્ષો વચ્ચે મધ્યસ્થીઓ મારફતે સંપર્ક ચાલુ છે.
હવે નજર એ પર રહેશે કે આગામી વાટાઘાટોમાં બંને દેશ પોતાની મૂળ શરતોમાં કેટલી છૂટ આપે છે. કારણ કે હોર્મુઝ માત્ર ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના વિવાદનું કેન્દ્ર નથી, પરંતુ વૈશ્વિક તેલ અને ગેસ સપ્લાય સાથે જોડાયેલો મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ પણ છે. તેથી અહીં થતી દરેક મોટી રાજદ્વારી હિલચાલની અસર મધ્ય પૂર્વથી ઘણી દૂર, એશિયાના બજારો અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સુધી જોવા મળી શકે છે.


