અમેરિકા-ઈરાન 14-સુત્રીય સમજૂતી: શું આ પરમાણુ યુદ્ધને ટાળી શકશે?
18 જૂન 2026 ના રોજ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા 14-સુત્રીય કરારે વિશ્વભરનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. આ સમજૂતીની સૌથી મહત્વની અને પાયાની શરત એ છે કે, “ઈરાન ક્યારેય પરમાણુ હથિયાર ખરીદશે નહીં, વિકસાવશે નહીં કે બનાવશે નહીં.” ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ સમજૂતીને પોતાની સૌથી મોટી સફળતા ગણાવતા તેને ‘99.9% સફળ’ ગણાવી છે. પરંતુ, આ કરાર પાછળના ગૂઢ કારણો અને તેની ભવિષ્યની અસરોને સમજવી ખૂબ જરૂરી છે.
અમેરિકા ઈરાનને પરમાણુ દેશ બનતા કેમ રોકવા માંગે છે?
અમેરિકાના આ આકરા વલણ પાછળ પાંચ મુખ્ય કારણો જવાબદાર છે:
યુદ્ધનું મુખ્ય કારણ: ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું માનવું છે કે ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને અટકાવવો એ જ તેમના માટે યુદ્ધનું સૌથી મોટું કારણ હતું. 28 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ થયેલો હુમલો એ જ દિશામાં લેવાયેલું પગલું હતું. ટ્રમ્પ આ કરારને એક એવી ‘દીવાલ’ માને છે જે ઈરાનને કાયમ માટે પરમાણુ ક્ષમતાથી દૂર રાખશે.
ઓબામા કરાર કરતા વધુ મજબૂત: ટ્રમ્પે 2015 ના JCPOA (ઓબામા કરાર) ને નકારી કાઢ્યો હતો અને હવે તેઓ ઈતિહાસમાં એક એવો કરાર નોંધાવવા માંગે છે જે ઈરાનને પરમાણુ બોમ્બથી સુરક્ષિત અંતરે રાખે.
પરમાણુ ક્ષમતા (Nuclear Threshold): ઈરાન અત્યારે એવો દેશ છે જેણે બોમ્બ બનાવ્યા વિના 60% સુધી યુરેનિયમનું સંવર્ધન કર્યું છે. 60% થી 90% (હથિયાર-ગ્રેડ) સુધી પહોંચવું એ ટેકનિકલી બહુ મોટું અંતર નથી. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન આ યુરેનિયમને કાં તો નષ્ટ કરે અથવા દેશની બહાર મોકલી દે.
પ્રોક્સી યુદ્ધ પર લગામ: ઈરાન હિજબુલ્લાહ જેવા પ્રોક્સી જૂથોને આર્થિક સહાય આપે છે. પરમાણુ બોમ્બ પ્રાપ્ત થયા બાદ આ જૂથોનું મનોબળ વધી શકે છે, જે અમેરિકા માટે જોખમી છે.
વૈશ્વિક પ્રભુત્વ: અમેરિકા પોતાની ‘વૈશ્વિક નેતા’ તરીકેની છબી જાળવી રાખવા માંગે છે. ઈરાનને રોકીને તે દુનિયાને એ સંદેશ આપવા માંગે છે કે તે કોઈપણ દુશ્મનને પરમાણુ હથિયાર મેળવતા અટકાવી શકે છે.
શું ઈરાન અમેરિકાને પાછળ છોડી વિશ્વની સૌથી મોટી તાકાત બની શકે?
આ પ્રશ્નનો ટૂંકો જવાબ છે: ‘ના’. બંને દેશોની શક્તિની સરખામણી કરીએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે કોઈ સ્પર્ધા જ નથી.
અમેરિકાનું વાર્ષિક સૈન્ય બજેટ 1 ટ્રિલિયન ડોલર છે, જ્યારે ઈરાનનું માત્ર 7.5 અબજ ડોલર છે. અમેરિકા પાસે 11 એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ છે અને 5,000 થી વધુ પરમાણુ હથિયારો છે. અમેરિકાની જીડીપી (30.2 ટ્રિલિયન ડોલર) ઈરાન (0.36 ટ્રિલિયન ડોલર) કરતા 86 ગણી મોટી છે. ઈરાન પાસે રશિયા કે ચીન જેવા થોડા સહયોગી છે, જ્યારે અમેરિકા પાસે NATO અને G7 જેવા મજબૂત સંગઠનો છે. હા, ઈરાન એક ‘પ્રાદેશિક તાકાત’ બની શકે છે, જે મધ્ય-પૂર્વમાં પોતાની પકડ મજબૂત કરી શકે, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે અમેરિકાને પાછળ છોડવું તેના માટે અશક્ય છે.
અમેરિકાને સૌથી વધુ ડર કઈ બાબતનો છે?
અમેરિકાનો ડર પરમાણુ બોમ્બના નિર્માણ કરતા તેના ‘પરિણામો’ વિશે વધુ છે:
પરમાણુ હોડ (Nuclear Race): જો ઈરાન બોમ્બ બનાવે, તો સાઉદી અરબ, તુર્કી અને મિસ્ર જેવા દેશો પણ તે જ રસ્તે ચાલશે. સમગ્ર મધ્ય-પૂર્વ એક પરમાણુ અખાડો બની જશે.
ઈઝરાયેલ માટે અસ્તિત્વનું જોખમ: ઈરાનના નેતાઓના નિવેદનો હંમેશા ઈઝરાયેલ વિરુદ્ધ રહ્યા છે. પરમાણુ હથિયાર સાથે ઈઝરાયેલનો નાશ કરવાની તેમની ધમકી વાસ્તવિકતા બની શકે છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ: આ દુનિયાનું સૌથી મહત્વનું તેલ પરિવહન માર્ગ છે. ઈરાન તેને બંધ કરીને વૈશ્વિક અર્થતંત્રને ખોરવી શકે છે.
ડોલરનું વર્ચસ્વ: જો ઈરાન તેલના સોદામાં ડોલરને બદલે યુઆન કે રૂબલનો ઉપયોગ કરે, તો અમેરિકી અર્થતંત્રને મોટો ફટકો પડી શકે છે.
શું આ કરાર ઈરાનને પરમાણુ બોમ્બ બનાવતા રોકી શકશે?
આ સમજૂતી ઈરાનને પરમાણુ બોમ્બ બનાવતા રોકવાની ‘ગેરંટી’ નથી, તે માત્ર એક ‘તક’ છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ કરારમાં કેટલીક ખામીઓ છે:
ઈરાનના હાલના 60% સંવર્ધિત યુરેનિયમના નિકાલ અંગે કોઈ નક્કર સમયરેખા નથી.
ઈરાને પોતાના મિસાઈલ પ્રોગ્રામને આ કરારની બહાર રાખ્યો છે.
ઈરાન હજુ પણ પોતાના ‘યુરેનિયમ સંવર્ધનના અધિકાર’ પર અડગ છે.
