અમેરિકા-ઈરાન ટકરાવથી વૈશ્વિક બજારમાં ભડકો: ક્રૂડ ઓઈલ $૮૯ ને પાર, ઈંધણ મોંઘું થવાની ભીતિ
મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સતત વધી રહેલા રાજકીય અને સૈન્ય તણાવની સીધી અસર હવે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર દેખાવા લાગી છે. બંને દેશો વચ્ચેની મડાગાંઠ અને કડક શરતોના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલનો પુરવઠો ખોરવાઈ જવાની આશંકા ઊભી થઈ છે. આજે ૧૨ ઓગસ્ટના રોજ વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓના ઉચ્ચતમ સ્તરે પહોંચી ગયા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય માનક બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઈલનો ભાવ પ્રતિ બેરલ $૮૯ ની નજીક પહોંચી ગયો છે, જ્યારે છેલ્લા માત્ર પાંચ દિવસમાં જ કિંમતોમાં ૧૨ ટકાનો મોટો ઉછાળો. બ્રેન્ટ ક્રૂડની સાથે વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિયેટ (WTI) ના ભાવ પણ પ્રતિ બેરલ $૮૩ ની સપાટી વટાવી ગયા છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વળતર મુદ્દે નવો વિવાદ
વૈશ્વિક બજારમાં આ તેજી પાછળનું મુખ્ય કારણ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની ધૂંધળી થતી શાંતિ વાટાઘાટો છે. અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન સામે એક નવી અને અત્યંત કડક શરત મૂકી છે, જેમાં મધ્ય પૂર્વ સંઘર્ષ દરમિયાન માર્યા ગયેલા અમેરિકન સૈનિકો અને નાગરિકોના પરિવારો માટે ભારે વળતરની માંગ કરવામાં આવી છે.
બીજી તરફ, ઈરાનની સુપ્રીમ નેશનલ સિક્યુરિટી કાઉન્સિલે અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જો અમેરિકા પાંચ મહિના લાંબા યુદ્ધ દરમિયાન થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરે અને લાદવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવે, તો જ તેઓ વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) ને દરિયાઈ વાહનવ્યવહાર માટે ફરીથી ખોલશે. ટ્રમ્પે આ શરતનો સખત વિરોધ કરતા વ્હાઇટ હાઉસમાંથી નિવેદન આપ્યું હતું કે જો કોઈએ વળતર ચૂકવવું પડતું હોય તો તે ઈરાને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને ચૂકવવું પડશે. બંને દેશોના આ અડિયલ વલણને કારણે સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું મહત્વ અને તેલ પુરવઠા પર સંકટ
દરિયાઈ માર્ગે થતા વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાનો આશરે ૨૦ થી ૨૫ ટકા ભાગ એકમાત્ર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પરથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, કતાર અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત જેવા મધ્ય પૂર્વના અગ્રણી તેલ અને કુદરતી ગેસ ઉત્પાદક દેશો પોતાના ઉત્પાદનને વિશ્વના અન્ય બજારો સુધી પહોંચાડવા માટે આ જ જળમાર્ગ પર સંપૂર્ણપણે નિર્ભર છે.
જો ઈરાન આ માર્ગને કાયમી ધોરણે અથવા લાંબા સમય માટે બંધ કરી દે છે, તો દૈનિક ધોરણે લાખો બેરલ ક્રૂડ ઓઈલનો પુરવઠો અટકી જશે. વૈશ્વિક બજારમાં તેલની અછત સર્જાતાં કિંમતો અવિરતપણે વધતી રહેશે, જેની સીધી માસિક અસર તમામ આયાતકાર દેશો પર પડશે.
ભારતીય અર્થતંત્ર અને સામાન્ય નાગરિકો પર અસર
ભારત પોતાની દૈનિક ક્રૂડ ઓઈલની જરૂરિયાતના ૮૫ ટકાથી વધુ જથ્થો વિદેશોમાંથી આયાત કરે છે. આવી સ્થિતિમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઈલની કિંમત $૮૯ થી ઉપર જવાથી ભારતનું આયાત બિલ ખૂબ જ વધી જશે. ક્રૂડ ઓઈલ મોંઘું થવાને કારણે દેશની સરકારી તેલ કંપનીઓ પર પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધારવાનું દબાણ વધશે.
જો ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધશે તો માલવાહક વાહનોનું પરિવહન ભાડું (ટ્રાન્સપોર્ટેશન કોસ્ટ) પણ મોંઘું થશે. પરિણામે, શાકભાજી, ફળો, દૂધ અને રેશનિંગની દૈનિક વસ્તુઓથી લઈને ઉત્પાદિત ચીજવસ્તુઓની કિંમતોમાં પણ વધારો થશે, જેનાથી સામાન્ય જનતા પર મોંઘવારીનો વધારાનો બોજ પડશે.
