ડી-ડોલરાઈઝેશન: યુએસ ડોલરની બાદશાહતનો અંત કે નવી વૈશ્વિક આર્થિક ક્રાંતિ? ભારત માટે તક કે ચિંતા?
છેલ્લાં કેટલાંક દાયકાઓથી વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં જો કોઈ એક ચલણનો એકચક્રી શાસન રહ્યો હોય, તો તે અમેરિકી ડોલર છે. વિશ્વનો મોટાભાગનો વેપાર, ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદી અને દેશોની સેન્ટ્રલ બેન્કોમાં અનામત (ફોરેક્સ રિઝર્વ) ભંડોળ ડોલરમાં જ સચવાઈ રહ્યું છે. પરંતુ વર્ષ ૨૦૨૬માં ઊભી થયેલી નવી વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય બજારોમાં એક મોટો પ્રશ્ન ચર્ચાઈ રહ્યો છે: શું ડોલરનો સુવર્ણ યુગ હવે આથમવાની તૈયારીમાં છે?
સાલ ૨૦૦૦માં વૈશ્વિક વિદેશી હૂંડિયામણમાં ડોલરનો હિસ્સો ૭૧% હતો, જે ઘટતો-ઘટતો ૨૦૨૬ના મધ્ય સુધીમાં ઘટીને લગભગ ૫૬% જેટલો નીચો આવી ગયો છે. ચાલુ વર્ષે જ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬થી ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ વચ્ચે ડોલરમાં લગભગ ૧૦% જેટલો ગિરાવટ જોવા મળ્યો છે અને ડોલર ઈન્ડેક્સ (DXY) ૯૫.૪૪ના છેલ્લા ચાર વર્ષના સૌથી નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયો છે. જોકે આ પરિસ્થિતિને ડોલરનું રાતોરાત ‘પતન’ કહેવા કરતાં ‘ધીમે-ધીમે ઘટી રહેલું પ્રભુત્વ’ ગણવું વધુ વ્યાજબી રહેશે.
અચાનક શા માટે શરૂ થઈ ‘ડી-ડોલરાઈઝેશન’ની ચર્ચા?
વૈશ્વિક સ્તરે ડોલર નબળો પડવા પાછળ કોઈ એક પરિબળ નથી, પરંતુ તાજેતરના મહિનાઓમાં કેટલીક મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ એકસાથે આકાર પામી છે:
૧. અમેરિકાનું રેકોર્ડ દેવું અને આર્થિક દબાણ:
અમેરિકાનું ફેડરલ દેવું મે ૨૦૨૬માં ૩૯ ટ્રિલિયન ડોલરની ઐતિહાસિક સપાટીને વટાવી ગયું છે. હાલમાં આ દેવાનું વ્યાજ ચૂકવવું જ અમેરિકી સરકારનો સૌથી મોટો ખર્ચ બની ગયો છે. આર્થિક અસ્થિરતાના આ સંકેતોને કારણે સુરક્ષિત માનવામાં આવતા ડોલર પ્રત્યે રોકાણકારોનો વિશ્વાસ ડગમગ્યો છે.
૨. સેન્ટ્રલ બેન્કોના બદલાતા વલણો:
ઓફિશિયલ મોનિટરિંગ અને ફાઈનાન્શિયલ ઈન્સ્ટિટ્યુશન્સ ફોરમ (OMFIF) દ્વારા કરવામાં આવેલા ૭૪ વિશ્વની સેન્ટ્રલ બેન્કોના સર્વેમાં એક ચોંકાવનારી વિગત સામે આવી છે. સર્વેના ઈતિહાસમાં પ્રથમ વખત એવું બન્યું છે કે ડોલર અનામત ઘટાડવા માંગતી બેન્કોની સંખ્યા તેને વધારવા માંગતી બેન્કો કરતાં વધી ગઈ છે.
૩. પેટ્રોડોલર સિસ્ટમમાં તિરાડ:
દાયકાઓ જૂના ‘પેટ્રોડોલર’ કરાર હેઠળ સાઉદી અરેબિયા અને ઓપેક દેશો માત્ર ડોલરમાં જ તેલ વેચતા હતા. પરંતુ ૨૦૨૪થી આ એકચક્રી જોગવાઈ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે. હવે સાઉદી અરેબિયા ભારત સહિતના અન્ય દેશો સાથે રૂપિયો, યુઆન અને યેન જેવી કરન્સીમાં પણ તેલ ખરીદ-વેચાણ કરવા મુક્ત બન્યું છે, જે ડોલર માટે મોટો ઝટકો છે.
૪. આર્થિક પ્રતિબંધોનું ઉલટું પરિણામ:
રૂસ-યુક્રેન યુદ્ધ બાદ અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશોએ રશિયાની લગભગ ૩૦૦ અબજ ડોલરની વિદેશી સંપત્તિ સીઝ (ફ્રીઝ) કરી દીધી હતી. આ ઘટનાથી વિશ્વના નાના-મોટા દેશોને સમજાયું કે ડોલરમાં પૈસા રાખવા સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત નથી, કારણ કે રાજકીય અણબનાવ થતાં અમેરિકા તેને ગમે ત્યારે બ્લોક કરી શકે છે. એપ્રિલ ૨૦૨૬થી રશિયાએ પણ યુરોપને તેલ-ગેસ સપ્લાયમાં ડોલરનો ઉપયોગ આત્યંતિક રીતે બંધ કરી દીધો છે.
શું ડોલર તેનું સ્થાન સાચે જ ગુમાવી દેશે?
જોકે ગિરાવટ છતાં, હાલમાં ડોલર સંપૂર્ણપણે બેકફૂટ પર આવી ગયો છે તેમ કહેવું ઉતાવળ ગણાશે. આઈએમએફ (IMF) ના તાજેતરના આંકડા અનુસાર વૈશ્વિક અનામતમાં ડોલરનો હિસ્સો આજે પણ ૫૬%થી વધુ છે.
સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે વૈશ્વિક સ્તરે હજુ સુધી ડોલરનો કોઈ મજબૂત અને ટકાઉ વિકલ્પ તૈયાર થયો નથી. યુરોનો હિસ્સો માત્ર ૧૪%ની આસપાસ સ્થિર છે અને ચીનનો યુઆન ભલે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આગળ વધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હોય, પરંતુ ચીનની પારદર્શિતા વગરની આર્થિક નીતિઓને કારણે મોટાભાગના દેશો યુઆન પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ મૂકતા અચકાય છે.
બીજી તરફ, સુરક્ષિત વિકલ્પ તરીકે ‘સોનું’ (Gold) ઝડપથી ઉભરી રહ્યું છે. ૨૦૨૫ના અંત સુધીમાં સોનું વૈશ્વિક અનામતનો લગભગ ૨૫% હિસ્સો બની ચૂક્યું છે. વિશ્વની અડધાથી વધુ સેન્ટ્રલ બેન્કો ભૌગોલિક-રાજકીય જોખમો સામે રક્ષણ મેળવવા સોનામાં રોકાણ વધારી રહી છે.
ડોલરના ઘટતા પ્રભુત્વથી ભારતને શું ફાયદો થશે?
ડોલરની નબળાઈ ભારતીય અર્થતંત્ર માટે સિક્કાની બે બાજુ સમાન છે, પરંતુ યોગ્ય વ્યૂહરચના અપનાવવામાં આવે તો તે દેશ માટે નવી તકોના દરવાજા ખોલી શકે છે.
૧. આયાત બિલમાં રાહત અને ફુગાવો નિયંત્રણ:
ભારત તેની ક્રૂડ ઓઈલ જરૂરિયાતનો ૮૦% કરતાં વધુ હિસ્સો આયાત કરે છે. જો ડોલર નબળો પડે છે અથવા ભારત તેની ચૂકવણી રૂપિયામાં કરે છે, તો ભારતનું આયાત બિલ ઘણું ઘટી જશે. તેનાથી દેશમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ નિયંત્રણમાં રહેશે અને મોંઘવારી ઘટાડવામાં મદદ મળશે.
૨. ભારતીય રૂપિયાનું આંતરરાષ્ટ્રીયકરણ:
ડોલરનું વર્ચસ્વ ઓછું થવાથી ભારત માટે ‘રૂપિયા’ને ગ્લોબલ કરન્સી બનાવવાની ઉત્તમ તક છે. ભારતે પહેલાથી જ ‘વોસ્ટ્રો એકાઉન્ટ’ (Vostro Accounts) દ્વારા રશિયા, યુએઈ અને અન્ય દેશો સાથે રૂપિયામાં વેપાર કરવાની શરૂઆત કરી દીધી છે. જો આ વ્યવસ્થા વધુ વ્યાપક બનશે, તો ભવિષ્યમાં ભારતને વિદેશી ચલણની અછતનો સામનો કરવો પડશે નહીં.
૩. વિદેશી રોકાણ (FPI) અને બજારમાં મજબૂતી:
નબળા પડેલા ડોલરના કારણે વિદેશી રોકાણકારો માટે અમેરિકી બજાર કરતાં ભારતીય શેરબજાર અને ઈમર્જિંગ માર્કેટ્સ વધુ આકર્ષક બને છે. ભારતમાં વિદેશી મૂડીરોકાણ વધવાથી દેશના આર્થિક વિકાસને ગતિ મળશે.
૪. વિદેશી દેવાની ચુકવણીમાં સરળતા:
ભારતની ઘણી કંપનીઓ અને સરકારે વિદેશમાંથી ડોલરમાં લોન લીધેલી છે. ડોલર નબળો પડતાં રૂપિયાના સંદર્ભમાં આ દેવું ચુકવવાનો બોજ હળવો થાય છે.
સંભવિત જોખમો અને પડકારો
લાભોની સાથે સાથે ભારતે કેટલીક બાબતોમાં સાવચેત રહેવાની જરૂર છે:
નિકાસ પર નકારાત્મક અસર: જો ડોલરની સરખામણીએ રૂપિયો વધુ મજબૂત થશે, તો ભારતીય પ્રોડક્ટ્સ અને આઈટી (IT) સર્વિસિસ વિદેશી ગ્રાહકો માટે મોંઘી બનશે. તેનાથી ભારતની આઈટી, ફાર્મા અને ટેક્સટાઈલ નિકાસને નુકસાન થઈ શકે છે.
ફોરેક્સ રિઝર્વનું મૂલ્ય ઘટવું: ભારત પાસે હાલમાં ૬૦૦ અબજ ડોલરથી વધુનું વિદેશી હૂંડિયામણ છે, જેમાં મોટો હિસ્સો અમેરિકી ડોલર અને સિક્યોરિટીઝનો છે. ડોલરના મુલ્યમાં ઘટાડો થવાથી ભારતના વિદેશી હૂંડિયામણના કુલ મૂલ્યમાં પણ ઘટાડો નોંધાઈ શકે છે.
