નેતન્યાહુ, ટ્રમ્પ અને ઈરાન: વચનો અને વિશ્વાસઘાત વચ્ચે ફસાયેલું વિશ્વ, શું શાંતિના પ્રયાસો માત્ર દેખાડો છે?
૨૫ માર્ચ, ૨૦૨૬ના રોજ વૈશ્વિક રાજનીતિના સમીકરણો અત્યંત જટિલ બની રહ્યા છે. ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેના સંઘર્ષમાં અમેરિકાની ભૂમિકા હવે ટીકાકારો અને નિષ્ણાતોના નિશાન પર છે. શિકાગો યુનિવર્સિટીના જાણીતા પ્રોફેસર અને ભૂતપૂર્વ વ્હાઇટ હાઉસ સલાહકાર રોબર્ટ પેપે કરેલું વિશ્લેષણ અત્યારે આખા વિશ્વમાં ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યું છે. તેમના મતે, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ એક એવી ‘વ્યૂહાત્મક જાળ’ માં ફસાઈ ગયા છે જેમાંથી બહાર નીકળવું અમેરિકા માટે લોઢાના ચણા ચાવવા સમાન સાબિત થશે.
પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલો સંઘર્ષ હવે માત્ર બે દેશો વચ્ચેની લડાઈ રહ્યો નથી, પરંતુ તે એક ભયાનક વૈશ્વિક કટોકટીમાં પરિવર્તિત થઈ રહ્યો છે. શિકાગો યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર રોબર્ટ પેપે, જેઓ અમેરિકાના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા નિષ્ણાત રહી ચૂક્યા છે, તેમણે ચેતવણી આપી છે કે રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ‘એસ્કેલેશન ટ્રેપ’ (તણાવ વધારવાની જાળ) માં ફસાઈ ગયા છે. આ એવી સ્થિતિ છે જ્યાં મહાસત્તા આગળ વધે તો જોખમ વધે છે અને પાછી હટે તો આબરૂ જાય છે.
શું છે આ ‘એસ્કેલેશન ટ્રેપ’?
પ્રોફેસર પેપના મતે, જ્યારે કોઈ દેશ બોમ્બમારો કરે, લક્ષ્યોનો નાશ કરે કે નેતાઓને નિશાન બનાવે પરંતુ તેનાથી ઈચ્છિત પરિણામ (જેમ કે શાસન પરિવર્તન કે પરમાણુ કાર્યક્રમ બંધ થવો) ન મળે, ત્યારે તે દેશ દબાણમાં આવીને વધુ તાકાત વાપરે છે. ટ્રમ્પ ઈરાનમાં શાસન પરિવર્તન ઈચ્છતા હતા, પણ તે થયું નથી. હવે જેમ જેમ અમેરિકી મરીન્સ ઈરાન તરફ આગળ વધશે, તેમ તેમ આ જાળ વધુ મજબૂત રીતે ટ્રમ્પની આસપાસ વીંટાશે.
ટ્રમ્પની ‘સમય ખરીદવાની’ વ્યૂહરચના
તાજેતરમાં ટ્રમ્પે આક્રમણમાં પાંચ દિવસના વિરામની જાહેરાત કરી હતી. પ્રોફેસર પેપ આને શાંતિનો પ્રયાસ નહીં પણ ‘સમય ખરીદવાની રણનીતિ’ ગણાવે છે. તેઓ કહે છે કે ટ્રમ્પ અત્યારે અમેરિકી મરીન્સના આગમનની રાહ જોઈ રહ્યા છે. જ્યાં સુધી મરીન્સના જહાજો સમુદ્રમાં પાછા વળતા નથી, ત્યાં સુધી ‘તબક્કો ૩ પાછો ખેંચવાની’ વાતો માત્ર નિવેદનો છે, વાસ્તવિકતા નથી.
આર્થિક અને ભૌગોલિક અસરો
“યુએસ મરીન ઈરાનની ધરતી પર પગ મૂકતાની સાથે જ આખું ચિત્ર બદલાઈ જશે,” તેમ પેપે ઉમેર્યું. ઈરાન હજુ પણ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર મજબૂત પકડ ધરાવે છે. જો યુદ્ધ લાંબુ ચાલ્યું, તો તેલના ભાવ એટલા વધી જશે કે વૈશ્વિક સ્તરે મોટી કંપનીઓએ આર્થિક મંદીનો સામનો કરવો પડશે. વર્તમાન સ્થિતિમાં ઈરાનનું પલ્લું નૈતિક અને વ્યૂહાત્મક રીતે ભારે જણાઈ રહ્યું છે.
ઉકેલ ક્યાં છે?
નિષ્ણાતોના મતે, આ કટોકટીનો એકમાત્ર ઉકેલ ઈઝરાયેલ પર લશ્કરી અંકુશ મેળવવો તે છે. પ્રોફેસર પેપે તુલના કરતા કહ્યું કે, જેમ ભૂતકાળમાં માત્ર રાષ્ટ્રપતિ નિક્સન જ ચીન જઈ શક્યા હતા, તેમ અમેરિકામાં માત્ર ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પાસે જ એવી રાજકીય તાકાત છે જે ઈઝરાયેલ અને વડાપ્રધાન નેતન્યાહુને લશ્કરી કાર્યવાહી કરતા રોકી શકે. ઈઝરાયેલે ભૂતકાળમાં ઘણીવાર વચનો તોડ્યા છે, તેથી હવે માત્ર નિવેદનોથી કામ નહીં ચાલે; અમેરિકાએ કડક વલણ અપનાવવું પડશે.
પશ્ચિમ એશિયાનું આ યુદ્ધ જો ‘એસ્કેલેશન ટ્રેપ’ માંથી બહાર નહીં નીકળે, તો તે દાયકાઓ સુધી ચાલનારા વિયેતનામ કે અફઘાનિસ્તાન જેવા યુદ્ધમાં ફેરવાઈ શકે છે. વિશ્વની નજર હવે ટ્રમ્પના આગામી ૧૦ દિવસના નિર્ણયો પર છે.
