સોના-ચાંદીના દૈનિક ભાવોનું રહસ્ય: જાણો કોણ નક્કી કરે છે કિંમતો અને કેમ તે દર ૨૪ કલાકમાં બદલાય છે
ભારતમાં સોનું માત્ર એક કિંમતી ધાતુ નથી, પરંતુ તે આપણી સંસ્કૃતિ, તહેવારો અને રોકાણનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ છે. અવારનવાર સોશિયલ મીડિયા પર આરબીઆઈ (RBI) ના સોનાના ભંડારને લઈને અફવાઓ ઉડતી રહે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે દેશની કેન્દ્રીય બેંક પાસે રહેલો ૮૮૦ ટનથી વધુ સોનાનો ભંડાર સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે. આ બધી ચર્ચાઓ વચ્ચે સામાન્ય નાગરિકોના મનમાં હંમેશા એક પ્રશ્ન થાય છે કે દરરોજ સવારે ટીવી, અખબાર કે ઓનલાઈન માધ્યમોમાં સોના-ચાંદીના જે નવા ભાવ જોવા મળે છે, તે આખરે નક્કી કોણ કરે છે? તેમાં રોજબરોજ ફેરફાર કેમ થાય છે?
ભારતમાં સોનાના ભાવમાં થતી રોજિંદી વધઘટ એ કોઈ ખાનગી કંપની કે વ્યક્તિનો મનસ્વી નિર્ણય નથી, પરંતુ તે એક અત્યંત વૈજ્ઞાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની પ્રક્રિયા છે. ભારતમાં સોનાના દૈનિક સત્તાવાર દર જાહેર કરવાની મુખ્ય જવાબદારી ‘ઇન્ડિયા બુલિયન એન્ડ જ્વેલર્સ એસોસિએશન’ (IBJA) પાસે હોય છે. આ સંસ્થામાં દેશના ટોચના બુલિયન વેપારીઓ, સોનાની કાયદેસર આયાત કરતી અગ્રણી બેંકો અને સરકારી એજન્સીઓના પ્રતિનિધિઓ સામેલ હોય છે. IBJA દરરોજ દેશના અલગ-અલગ મુખ્ય બજારોના વેપારીઓ પાસેથી કિંમતોનો સરેરાશ ડેટા મેળવે છે અને વૈશ્વિક પ્રવાહોને ધ્યાનમાં રાખીને દરરોજ સવારે અને સાંજે સોના તથા ચાંદીના નવા સત્તાવાર ભાવો અપડેટ કરે છે.
લંડન બજારનું કનેક્શન અને વૈશ્વિક અસરો
સોનું એ માત્ર સ્થાનિક વસ્તુ નથી પરંતુ વૈશ્વિક કોમોડિટી છે, જેનો વેપાર દુનિયાભરના બજારોમાં ચોવીસેય કલાક ચાલુ રહે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સોનાના ભાવો માટે ‘લંડન બુલિયન માર્કેટ એસોસિએશન’ (LBMA) ને મુખ્ય બેન્ચમાર્ક એટલે કે માપદંડ માનવામાં આવે છે. વિશ્વના જુદા-જુદા દેશોના ટાઈમ ઝોન, ત્યાંની આર્થિક સ્થિતિ અને વૈશ્વિક સેન્ટ્રલ બેંકોની નીતિઓના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સોનાના ભાવો સેકન્ડે-સેકન્ડે બદલાતા રહે છે, જેની સીધી અસર ભારતીય બજાર પર સવાર-સાંજ જોવા મળે છે.
આયાત પર નિર્ભરતા અને ડોલરનો પ્રભાવ
ભારતમાં સોનાની લોકપ્રિયતા ખુબ વધારે છે પરંતુ તેની સામે દેશમાં સોનાનું ઉત્પાદન નહિવત્ છે. ભારત પોતાની કુલ જરૂરિયાતના આશરે ૮૫ થી ૯૦ ટકા જેટલું સોનું વિદેશી દેશોમાંથી આયાત એટલે કે મંગાવે છે. વૈશ્વિક સ્તરે સોનાની તમામ મોટી લેવડદેવડ અમેરિકન ડોલરમાં થતી હોવાથી, ભારતમાં સોનાના ભાવ પર કરન્સી માર્કેટની બહુ મોટી અસર પડે છે. જ્યારે પણ અમેરિકન ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયો નબળો પડે છે, ત્યારે વિદેશમાંથી સોનું આયાત કરવાનો ખર્ચ મોંઘો થઈ જાય છે. પરિણામે, આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ સ્થિર હોય તો પણ ભારતીય બજારમાં સોનાના ભાવ એકાએક વધી જાય છે.
માંગ, પુરવઠો અને સ્થાનિક તહેવારોનું ગણિત
બજારનો સામાન્ય નિયમ છે કે જ્યારે કોઈ વસ્તુની માંગ વધે અને પુરવઠો ઓછો હોય ત્યારે કિંમતો વધે છે. ભારતમાં લગ્નની સિઝન દરમિયાન તેમજ ધનતેરસ, દિવાળી અને અક્ષય તૃતીયા જેવા પવિત્ર તહેવારોમાં સોનાના દાગીના અને સિક્કા ખરીદવાનું ચલણ ઘણું વધારે છે. આ ગાળા દરમિયાન સ્થાનિક બજારમાં સોનાની માંગ અચાનક વધી જતી હોવાથી ભાવોમાં તેજી જોવા મળે છે. તેનાથી વિપરીત, જ્યારે માંગ નબળી હોય ત્યારે ભાવો ગગડે છે અથવા સ્થિર રહે છે.
સરકારી નીતિઓ અને ટેક્સનું માળખું
સોનાના આખરી ભાવ નક્કી કરવામાં કેન્દ્ર સરકારની આર્થિક નીતિઓ પણ બહુ મોટો ભાગ ભજવે છે. સરકાર જ્યારે સોના પર લાગતી આયાત શુલ્ક (Import Duty) માં વધારો કે ઘટાડો કરે છે, અથવા જીએસટી (GST) ના દરોમાં કોઈ ફેરફાર કરે છે, ત્યારે સોનાના ભાવો રાતોરાત બદલાઈ જાય છે. આ તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય, રાષ્ટ્રીય, ચલણ આધારિત અને ટેક્સ સંબંધિત પરિબળોને એકસાથે જોડીને જ બજારમાં સોનાના ભાવો એકદમ પારદર્શક રીતે દરરોજ જાહેર કરવામાં આવે છે, જેથી સામાન્ય ગ્રાહકો છેતરાય નહીં અને તેમને યોગ્ય કિંમત મળી રહે.
