અચાનક બે ટુકડાઓમાં કેમ વહેંચાઈ રહ્યો છે આફ્રિકા? બદલાઈ જશે દુનિયાનો નકશો!
વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવેલા એક સનસનીખેજ ખુલાસા મુજબ, આફ્રિકા ખંડ એક એવા અસામાન્ય ભૂસ્તરીય પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે, જે આગામી લાખો વર્ષોમાં તેને બે સંપૂર્ણપણે અલગ ખંડોમાં વિભાજિત કરી શકે છે. ‘જર્નલ ઑફ આફ્રિકન અર્થ સાયન્સિસ’ (Journal of African Earth Sciences) માં પ્રકાશિત થયેલા આ નવા અભ્યાસમાં વિગતવાર જણાવવામાં આવ્યું છે કે આફ્રિકામાં આ ભૌગોલિક બદલાવ ઉત્તર-પૂર્વથી દક્ષિણ તરફ ઝડપથી ફેલાઈ રહ્યો છે.
ધ ઇસ્ટ આફ્રિકન રિફ્ટ સિસ્ટમ (EARS): એક મહાદ્વીપીય ચીર
આફ્રિકાનું વિભાજન કોઈ અચાનક ઘટના નથી, પરંતુ તે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી એક ભૂસ્તરીય પ્રક્રિયાનું પરિણામ છે, જેને ધ ઇસ્ટ આફ્રિકન રિફ્ટ સિસ્ટમ (East African Rift System – EARS) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
EARS એ લગભગ 3,000 કિલોમીટર લાંબી સક્રિય ફોલ્ટ લાઇન (ભૂસ્તરીય ફાટ) છે, જે ઉત્તર તરફ ઇથોપિયાથી શરૂ થઈને કેન્યા, તાન્ઝાનિયા થઈને દક્ષિણ તરફ મોઝામ્બિક સુધી ફેલાયેલી છે. આ ભૌગોલિક ફાટના કારણે આફ્રિકન ટેક્ટોનિક પ્લેટ ધીમે ધીમે બે નાની પ્લેટોમાં વિભાજિત થઈ રહી છે:
- ન્યુબિયન પ્લેટ (Nubian Plate): જે આફ્રિકાનો મોટો પશ્ચિમી ભાગ બનાવે છે.
- સોમાલી પ્લેટ (Somali Plate): જેમાં આફ્રિકાના શિંગ (Horn of Africa) નો સમાવેશ થાય છે અને તે પૂર્વ તરફ ખેંચાઈ રહી છે.
આ બંને પ્લેટો એકબીજાથી દર વર્ષે આશરે 2.5 થી 50 મિલીમીટરના દરે દૂર ખસી રહી છે. આ ગતિ એટલી ધીમી છે કે મનુષ્યના જીવનકાળમાં તેનો અનુભવ થતો નથી, પરંતુ લાખો વર્ષોના સમયગાળામાં તે ધરતીના સ્વરૂપને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખશે.
વિભાજનનું ભૂસ્તરીય કારણ
આ ખંડીય વિભાજનનું મૂળ કારણ પૃથ્વીના પેટાળમાં રહેલું છે. ટેક્ટોનિક પ્લેટો ખંડીય સ્તર (Crust) અને ઉપરના આવરણ (Upper Mantle) થી બનેલી છે, જે પૃથ્વીના ઊંડા આવરણ (Lower Mantle) પર તરે છે.
EARS હેઠળ, પૃથ્વીના આવરણમાંથી અત્યંત ગરમ ખડકો (મેગ્મા) ઉપરની તરફ ધકેલાઈ રહ્યા છે. આ ગરમ પ્રવાહો પ્લેટની નીચે દબાણ બનાવી રહ્યા છે, જેના કારણે ખંડીય સ્તર પાતળું થઈ રહ્યું છે અને ખેંચાઈ રહ્યું છે. આ ખેંચાણના કારણે જમીનમાં ઊંડા તિરાડો (ફાટ) અને ઊભી ખાઈઓ (Rifts) નું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે. આ ભૂસ્તરીય પ્રક્રિયાને ખંડીય વિખંડન (Continental Rifting) કહેવામાં આવે છે.
પુરાવા: કેન્યામાં દેખાયેલી 56 કિલોમીટર લાંબી તિરાડ
વિજ્ઞાનીઓના દાવાને સમર્થન આપતો સૌથી મોટો ભૌતિક પુરાવો વર્ષ 2018 માં કેન્યામાં જોવા મળ્યો હતો. અહીં એક મોટી ભૂસ્તરીય તિરાડ દેખાઈ, જે 50 ફૂટ ઊંડી અને આશરે 56 કિલોમીટર લાંબી હતી. આ ઘટનાએ પ્લેટોના દૂર ખસવાની પ્રક્રિયાને વધુ સ્પષ્ટ કરી દીધી. વરસાદના પાણીએ નબળી પડેલી જમીનને ધોઈ નાખતા આ તિરાડ અચાનક ખુલ્લી પડી, જેણે આંતરિક ભૂસ્તરીય પ્રવૃત્તિઓનું બાહ્ય સ્વરૂપ પ્રદર્શિત કર્યું.
ભવિષ્યનો નકશો: એક નવો મહાસાગર અને એક નવો ખંડ
ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓના મતે, જો આ પ્રક્રિયા વર્તમાન ગતિએ ચાલુ રહેશે, તો આફ્રિકા ખંડનું ભવિષ્યમાં નીચે મુજબનું પરિવર્તન થશે:
- સોમાલી પ્લેટનું અલગ થવું: પૂર્વીય આફ્રિકાનો ભાગ (સોમાલિયા, ઇથોપિયાનો ભાગ, કેન્યા અને તાન્ઝાનિયાનો ભાગ) આફ્રિકાથી અલગ થઈને એક નવો ખંડ (સંભવતઃ સોમાલી ખંડ) બનાવશે.
- નવા મહાસાગરનું નિર્માણ: સમય જતાં, ન્યુબિયન અને સોમાલી પ્લેટો વચ્ચેની આ ખાઈમાં સમુદ્રનું પાણી ભરાશે. પરિણામે, એક નવા મહાસાગર (New Ocean Basin) નું નિર્માણ થશે, જે ઇથોપિયા અને મોઝામ્બિક વચ્ચેની સમગ્ર ફાટમાંથી પસાર થશે.
- નકશામાં ફેરફાર: આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવામાં આશરે 50 લાખથી 1 કરોડ વર્ષ લાગી શકે છે. જોકે આ માનવ ઇતિહાસની દ્રષ્ટિએ ઘણો લાંબો સમય છે, પરંતુ ભૂસ્તરીય સમય માપદંડમાં તે પ્રમાણમાં ઝડપી છે. આ ઘટના પૃથ્વીના નકશામાં કાયમી ફેરફાર લાવશે, જે મહાદ્વીપીય પવન (Continental Drift) ના સિદ્ધાંતને ફરી એકવાર સાબિત કરશે.
