જન્મના પહેલા ૧ કલાકમાં કરો આ ખાસ કામ, બાળક આજીવન રહેશે રોગમુક્ત!
નવજાત શિશુના ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય અને શ્રેષ્ઠ શારીરિક તથા માનસિક વિકાસ માટે માતાનું દૂધ એક અમૂલ્ય વરદાન સમાન છે. બાળકના જીવન, પોષણ અને ભવિષ્યની મજબૂત પાયાબંધી માટે સ્તનપાનને એક કુદરતી રસી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સમાજમાં સ્તનપાન પ્રત્યે વ્યાપક જાગૃતિ લાવવાના ઉદ્દેશથી રાજ્યભરમાં તા. ૧ ઑગસ્ટથી ૭ ઑગસ્ટ ૨૦૨૬ દરમિયાન ‘વિશ્વ સ્તનપાન સપ્તાહ-૨૦૨૬’ (World Breastfeeding Week 2026) ની ભવ્ય ઉજવણી કરવામાં આવી રહી છે.
પ્રસૂતિ બાદનો ‘ગોલ્ડન અવર’ અને ‘બ્રેસ્ટ ક્રૉલ’નું મહત્વ
શિશુના જન્મ પછીનો પ્રથમ એક કલાક તબીબી ક્ષેત્રે “ગોલ્ડન અવર” (Golden Hour) તરીકે ઓળખાય છે, જે બાળકના સમગ્ર આયુષ્ય માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થાય છે. જન્મના તરત જ બાદ બાળકને માતાનું દૂધ આપવાથી નવજાત શિશુના મૃત્યુદરમાં ખૂબ જ મોટો ઘટાડો નોંધાય છે. આ પ્રારંભિક સ્તનપાન બાળકને વિવિધ ગંભીર રોગો અને ઈન્ફેક્શન (ચેપ) સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે, સાથે જ તેના શ્વાસોચ્છવાસ અને શરીરના તાપમાનને કુદરતી રીતે સ્થિર રાખવામાં મદદ કરે છે.
આ ઉપરાંત, પ્રસૂતિ બાદ તુરંત જ ‘બ્રેસ્ટ ક્રૉલ’ (Breast Crawl) ની પદ્ધતિ પણ ખૂબ જ અગત્યની છે. જેમાં નવજાત શિશુને માતાના પેટ પર ઊંધું મૂકવામાં આવે છે, અને બાળક પોતાની કુદરતી પ્રેરણાથી ધીમે-ધીમે સ્તન તરફ આગળ વધીને સ્તનપાન શરૂ કરે છે. આ પ્રક્રિયાથી માત્ર સ્તનપાનની સરળ શરૂઆત જ નથી થતી, પરંતુ માતા અને બાળક વચ્ચેનો ભાવાત્મક સંબંધ (Emotional Bonding) પણ અત્યંત મજબૂત બને છે.
‘વિશ્વ સ્તનપાન સપ્તાહ-૨૦૨૬’ ની થીમ અને મુખ્ય ઉદ્દેશો
દર વર્ષની જેમ ચાલુ વર્ષે પણ ઓગસ્ટના પ્રથમ સપ્તાહમાં આ જાગૃતિ સપ્તાહ યોજાઈ રહ્યું છે. આ વર્ષે વિશ્વ સ્તનપાન સપ્તાહ-૨૦૨૬ ની ખાસ થીમ નક્કી કરવામાં આવી છે:
“જીવનની ટકાઉ અને સ્વસ્થ શરૂઆત માટે સ્તનપાન: અસરકારક અને સફળ પ્રયાસોને વધુ મજબૂત બનાવીએ”
મહિલા અને બાળ કલ્યાણ મંત્રી ડૉ. મનીષાબેન વકીલે આ અંગે વિગતો આપતાં જણાવ્યું હતું કે, આ સપ્તાહની ઉજવણીનો મુખ્ય આશય શિશુઓ તેમજ નાના બાળકોના યોગ્ય પોષણ અને ઉછેર માટે સમાજ તેમજ પરિવારને શિક્ષિત કરવાનો છે. સ્તનપાનને યોગ્ય પ્રોત્સાહન અને સુરક્ષા મળી રહે તે માટે સરકાર, સરકારી અને બિન-સરકારી સંસ્થાઓ તેમજ સમગ્ર સમાજે સાથે મળીને મજબૂત નીતિઓનું અમલીકરણ કરવું પડશે.
સમાજમાં રહેલી ગેરમાન્યતાઓ અને કાયદાકીય અમલીકરણ
આજના આધુનિક યુગમાં પણ સમાજમાં સ્તનપાન અંગે જાગૃતિનો મોટો અભાવ જોવા મળે છે. ખાસ કરીને જન્મ પછીનું પ્રથમ પીળું ઘટ્ટ દૂધ, જેને ‘કોલોસ્ટ્રમ’ (Colostrum) કહેવામાં આવે છે, તેને લઈને અનેક ગેરમાન્યતાઓ પ્રવર્તે છે. ઘણા વિસ્તારોમાં આજે પણ બાળકને પ્રથમ દૂધ આપવાને બદલે ઘી, મધ કે અન્ય પદાર્થો (પ્રી-લેક્ટિયલ ખોરાક) આપવાની જૂની અને બિન-આરોગ્યપ્રદ પરંપરાઓ જોવા મળે છે.
આવી ખોટી માન્યતાઓ દૂર કરવી અને માતા-પિતાને સાચી અને વૈજ્ઞાનિક માહિતી મળી રહે તે અત્યંત જરૂરી છે. આ માટે બાળ ખોરાક અને સ્તનપાન સંબંધિત IMS (Infant Milk Substitutes) અધિનિયમનું રાજ્યમાં વધુ કડક અને ચુસ્તપણે અમલીકરણ કરવામાં આવશે, જેથી માર્કેટિંગના નામે ગ્રાહકો કે નવજાત શિશુના માતા-પિતાને ગેરમાર્ગે દોરી ન શકાય.
સમગ્ર ગુજરાતમાં વિવિધ સભાનતા કાર્યક્રમોનું આયોજન
આ સપ્તાહ દરમિયાન ગુજરાતના તમામ જિલ્લાઓ, તાલુકાઓ અને ગામડાઓ સુધી સ્તનપાનનો સંદેશ પહોંચાડવા માટે વ્યાપક યોજના ઘડવામાં આવી છે. તમામ આંગણવાડી કેન્દ્રો, આરોગ્ય કેન્દ્રો અને સમુદાય સ્તરે નીચે મુજબના વિવિધ કાર્યક્રમો યોજવામાં આવશે:
-
સેમિનાર અને વર્કશોપ: તબીબો અને આરોગ્ય કર્મચારીઓ દ્વારા માતાઓને સ્તનપાનની સાચી પદ્ધતિઓ સમજાવવામાં આવશે.
-
જાગૃતિ રેલી અને પોષણ પંચાયત: ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોમાં સ્થાનિક લોકોને આ અભિયાન સાથે જોડવા માટે શેરી નાટક અને રેલીઓનું આયોજન.
-
‘સુપોષણ સંવાદ’: સગર્ભા (Pregnant) અને ધાત્રી (Lactating) માતાઓ સાથે સીધો સંવાદ સાધીને તેમની મૂંઝવણો અને પ્રશ્નોનું સ્થળ પર જ નિરાકરણ લાવવું.
‘સુપોષિત ગુજરાત’ના નિર્માણ માટે સંકલ્પ લેવા અનુરોધ
મંત્રી ડૉ. મનીષાબેન વકીલે રાજ્યના નાગરિકોને અપીલ કરતા જણાવ્યું હતું કે, દરેક નવજાત બાળકને જન્મના પ્રથમ એક કલાકમાં જ માતાનું પ્રથમ દૂધ મળે અને જન્મથી લઈને શરૂઆતના છ મહિના સુધી બાળકને માત્ર અને માત્ર માતાનું દૂધ (Exclusive Breastfeeding) જ આપવામાં આવે. છ મહિના સુધી બાળકને પાણીની પણ જરૂર હોતી નથી, માતાનું દૂધ જ તેની તમામ જરૂરિયાતો પૂરી કરે છે.
