ઈરાનમાં આર્થિક મહાસંકટ: રિયાલના ઘટતા ભાવ અને રસ્તાઓ પર ભડકતો જન આક્રોશ
ઈરાન હાલમાં તેના આધુનિક ઈતિહાસના સૌથી ઊંડા અને લાંબા આર્થિક સંકટના તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો, ઘરેલું ગેરવહીવટ અને તાજેતરના યુદ્ધે દેશને વ્યવસ્થિત નિષ્ફળતા (systemic failure) ના આરે લાવીને ઊભો કરી દીધો છે.
ચલણનું ઐતિહાસિક પતન અને મોંઘવારી
જાન્યુઆરી 2026ની શરૂઆતમાં ઈરાનનું ચલણ, રિયાલ, અમેરિકી ડોલરની સામે 14 લાખ (1.4 million) ના ઐતિહાસિક નીચલા સ્તરે ગબડ્યું છે. તેની સરખામણીમાં, 1979ની ઈસ્લામી ક્રાંતિ સમયે એક ડોલરની કિંમત માત્ર 70 રિયાલ હતી, જેનો અર્થ છે કે ચલણના મૂલ્યમાં લગભગ 20,000 ગણો ઘટાડો થયો છે. ફુગાવાનો દર (inflation) ડિસેમ્બર 2025 સુધી 42.2% થી ઉપર રહ્યો છે, જેના કારણે સામાન્ય જનતાની ખરીદશક્તિ સંપૂર્ણપણે નાશ પામી છે. માંસ અને દવાઓ જેવી પાયાની વસ્તુઓ હવે સામાન્ય ઈરાનીઓ માટે ‘લક્ઝરી’ બની ગઈ છે.
દેશવ્યાપી વિરોધ પ્રદર્શનો અને રાજકીય અસ્થિરતા
આર્થિક તબાહીએ જનતાના ગુસ્સાને ભડકાવ્યો છે, જે 2022 ના ‘મહસા અમીની’ વિરોધ પ્રદર્શનો પછીની સૌથી મોટી લહેર તરીકે સામે આવ્યો છે. તેહરાનના ઐતિહાસિક ‘ગ્રાન્ડ બજાર’ ના વેપારીઓએ પોતાની દુકાનો બંધ કરી હડતાળ શરૂ કરી દીધી છે, અને આ આંદોલન હવે દેશના 28 પ્રાંતોમાં ફેલાઈ ચૂક્યું છે. પ્રદર્શનકારીઓ માત્ર આર્થિક રાહતની જ માંગ નથી કરી રહ્યા, પરંતુ “સરમુખત્યારનું મૃત્યુ” જેવા નારાઓ સાથે સીધા શાસનને પડકારી રહ્યા છે. સુરક્ષા દળોની કાર્યવાહીમાં અત્યાર સુધીમાં 500 થી વધુ લોકોના મોત થયા હોવાના અહેવાલો છે.
યુદ્ધ અને આંતરરાષ્ટ્રીય એકલતાની અસર
નિષ્ણાતોના મતે, જૂન 2025માં ઈઝરાયેલ સાથે થયેલા “બાર દિવસીય યુદ્ધ” (Twelve-Day War) એ ઈરાનના પાયાના માળખા અને અર્થતંત્રને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. તેની સાથે જ, સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ‘સ્નેપબેક’ (snapback) મિકેનિઝમ હેઠળ પ્રતિબંધોની બહાલી અને અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની “મેક્સિમમ પ્રેશર 2.0” નીતિએ ઈરાનની તેલ નિકાસને ગંભીર રીતે અવરોધી છે. ઈરાન હવે તેના તેલને ‘શેડો ફ્લીટ’ (shadow fleet) દ્વારા ભારે વળતર (ડિસ્કાઉન્ટ) પર વેચવા મજબૂર છે, જેનાથી તેની આવકમાં મોટો ઘટાડો થયો છે.
નેતૃત્વનું સંકટ અને ઉર્જાની અછત
આર્થિક મોરચાની સાથે સાથે ઈરાન નેતૃત્વના સંકટ સામે પણ ઝઝૂમી રહ્યું છે. 86 વર્ષીય સર્વોચ્ચ નેતા અયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈનું કથળતું સ્વાસ્થ્ય અને તેમના સંભવિત ઉત્તરાધિકારને લઈને ચાલી રહેલી આંતરિક ખેંચતાણે સરકારને પાંગળી બનાવી દીધી છે. શાસનનું મોટાભાગનું નિયંત્રણ હવે ‘ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ’ (IRGC) ના હાથમાં છે, જે અર્થતંત્રના મોટા હિસ્સા પર કબજો જમાવીને બેઠું છે.
વધારામાં, દેશ ગંભીર ઉર્જા સંકટનો સામનો કરી રહ્યો છે. નબળી જાળવણી અને રોકાણના અભાવને કારણે દેશના ઘણા ભાગોમાં દરરોજ 3 થી 4 કલાકનો વીજ કાપ (blackouts) જોવા મળી રહ્યો છે અને પાણીની પણ ભારે અછત છે.
ભવિષ્યની ચેતવણી
વર્લ્ડ બેંક અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓનો અંદાજ છે કે 2025-26 દરમિયાન ઈરાનના જીડીપી (GDP) માં વધુ ઘટાડો થશે, જેના કારણે બીજા 20 થી 30 લાખ લોકો ગરીબી રેખા નીચે ધકેલાઈ જશે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો શાસન તેની નીતિઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં તાત્કાલિક સુધારો નહીં કરે, તો ઈરાન સંપૂર્ણ આર્થિક અને સામાજિક પતન તરફ આગળ વધી શકે છે.
