ડેટા પ્રાઈવેસી પર સુપ્રીમ કોર્ટની કડકાઈ: મેટાએ સ્વીકાર્યા CCI ના નિર્દેશો, ૧૬ માર્ચ સુધીમાં લાગુ થશે નવા નિયમો.
ભારતમાં વર્ષોથી ચાલી રહેલા વોટ્સએપ પ્રાઈવેસી વિવાદમાં આજે એક નવો વળાંક આવ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત અને જસ્ટિસ જોય માલ્યા બાગચીની બેન્ચ સમક્ષ સુનાવણી દરમિયાન વોટ્સએપે સ્વીકાર્યું છે કે તેઓ ભારત સરકારના નિર્દેશો અને કોમ્પિટિશન કમિશન ઓફ ઇન્ડિયા (CCI) ના આદેશોનું સંપૂર્ણ પાલન કરશે. કંપનીએ ખાતરી આપી છે કે તે એક એવું ‘સંમતિ-આધારિત માળખું’ (Consent-based framework) તૈયાર કરશે જેમાં યુઝર નક્કી કરી શકશે કે તેમનો ડેટા શેર કરવો કે નહીં.
શું છે સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ?
સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે અત્યંત કડક વલણ અપનાવ્યું હતું. મુખ્ય ન્યાયાધીશે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે, “કોઈપણ બિઝનેસ મોડેલ કે ટેકનોલોજીના બહાને ભારતીય નાગરિકોની ગોપનીયતા (Privacy) સાથે છેડછાડ કરી શકાય નહીં.” કોર્ટે વોટ્સએપને ચેતવણી આપી હતી કે ડેટા શેરિંગના નામે મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન સહન કરવામાં આવશે નહીં. આ દબાણ હેઠળ વોટ્સએપે સોગંદનામું દાખલ કરીને ૧૬ માર્ચ, ૨૦૨૬ સુધીમાં તમામ નવા નિર્દેશો લાગુ કરવાની ખાતરી આપી છે.
વિવાદનું મૂળ: ૨૦૨૧ની પ્રાઈવેસી પોલિસી
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત ૨૦૨૧માં થઈ હતી જ્યારે વોટ્સએપે તેની નવી પોલિસી જાહેર કરી હતી. તે સમયે કંપનીએ યુઝર્સ પર દબાણ લાવ્યું હતું કે જો તેઓ તેમનો ડેટા ફેસબુક અને ઇન્સ્ટાગ્રામ જેવી મેટાની કંપનીઓ સાથે શેર કરવાની મંજૂરી નહીં આપે, તો તેમનું એકાઉન્ટ ડિલીટ કરી દેવામાં આવશે. CCI એ આ પ્રથાને ‘બજારમાં પ્રભુત્વનો દુરુપયોગ’ ગણાવી હતી અને મેટા પર ₹૨૧૩.૧૪ કરોડનો દંડ ફટકાર્યો હતો.
યુઝર્સને હવે શું ફાયદો થશે?
વોટ્સએપના આ યુ-ટર્ન બાદ હવે યુઝર્સ પાસે નીચે મુજબના અધિકારો રહેશે:
ડેટા કંટ્રોલ: યુઝર્સ નક્કી કરી શકશે કે તેમનો ડેટા અન્ય થર્ડ પાર્ટી એપ્સ કે કંપનીઓ સાથે શેર થવો જોઈએ કે નહીં.
નો-સંમતિનો વિકલ્પ: જો યુઝર ડેટા શેર કરવાની ના પાડશે, તો પણ તેનું વોટ્સએપ એકાઉન્ટ ચાલુ રહેશે.
પારદર્શિતા: કંપનીએ સ્પષ્ટ કરવું પડશે કે તે કયા પ્રકારનો ડેટા અને કયા હેતુ માટે એકત્રિત કરી રહી છે.
દંડ અને અપીલની સ્થિતિ
જોકે વોટ્સએપે ડેટા શેરિંગના નિયમો પાળવાની તૈયારી બતાવી છે, પરંતુ મેટાએ હજુ પણ ₹૨૧૩ કરોડના દંડને પડકારતી અરજી પાછી ખેંચી નથી. નેશનલ કંપની લો અપીલેટ ટ્રિબ્યુનલ (NCLAT) એ દંડને યોગ્ય ઠેરવ્યો હતો, જેને મેટાએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો છે. આ કેસ હજુ પેન્ડિંગ છે.
ભારતમાં ડિજિટલ અધિકારોની સુરક્ષા માટે આ એક મોટી જીત છે. મોટી ટેક કંપનીઓ હવે મનસ્વી રીતે યુઝર્સના ડેટાનો વેપારી હેતુ માટે ઉપયોગ કરી શકશે નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટના આ હસ્તક્ષેપથી સાબિત થયું છે કે ટેક જાયન્ટ્સ કરતા દેશનું બંધારણ અને નાગરિકોની પ્રાઈવેસી સર્વોપરી છે.
