38 કરોડ લોકોનો અતૂટ વિશ્વાસ: પોસ્ટ ઓફિસમાં જમા થયા ₹22 લાખ કરોડ, છતાં કેમ ખોટમાં છે આ વિશાળ નેટવર્ક?
ભારતીય ટપાલ વિભાગ (India Post) એ દેશની સૌથી જૂની અને સૌથી વધુ ભરોસાપાત્ર સંસ્થાઓમાંની એક છે. આજે જ્યારે ખાનગી બેંકો અને ડિજિટલ વોલેટ્સનો જમાનો છે, ત્યારે પણ ૩૮ કરોડ લોકોએ પોતાની પરસેવાની કમાણી પોસ્ટ ઓફિસમાં સુરક્ષિત માની છે. ૨૨ લાખ કરોડ રૂપિયાની તોતિંગ જમા રાશિ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે સામાન્ય માનવી માટે આજે પણ ‘ડાકઘર’ એ જ સાચી બેંક છે. પરંતુ આ આકર્ષક આંકડાઓની પાછળ એક ચિંતાજનક સત્ય પણ છુપાયેલું છે — આટલો મોટો વ્યવસાય હોવા છતાં ટપાલ વિભાગ ખોટમાં ચાલી રહ્યો છે.
ટપાલ વિભાગની બદલાતી ઓળખ
એક જમાનો હતો જ્યારે પોસ્ટ ઓફિસનો અર્થ માત્ર ટપાલ મોકલવી, મની ઓર્ડર કરવા કે ટેલિગ્રામ સુધી મર્યાદિત હતો. પરંતુ સમયની સાથે પોસ્ટ ઓફિસે પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી છે. આજે ભારતભરમાં ૧.૫ લાખથી વધુ પોસ્ટ ઓફિસનું નેટવર્ક છે, જેમાંથી મોટાભાગની ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આવેલી છે. આ નેટવર્ક એટલું મજબૂત છે કે જ્યાં બેંકો પહોંચી શકી નથી, ત્યાં પોસ્ટમેન પહોંચી રહ્યો છે.
હાલમાં દેશના અંદાજે ૩૮ કરોડ ખાતાધારકોએ પોસ્ટ ઓફિસ પર વિશ્વાસ મૂક્યો છે. સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના, પબ્લિક પ્રોવિડન્ટ ફંડ (PPF), કિસાન વિકાસ પત્ર અને સિનિયર સિટિઝન સેવિંગ સ્કીમ જેવી યોજનાઓએ રોકાણકારોને આકર્ષવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. ખાસ કરીને દીકરીઓના ભવિષ્ય માટેની ‘સુકન્યા યોજના’માં થયેલું રોકાણ એ સાબિત કરે છે કે સામાજિક સુરક્ષા માટે પોસ્ટ ઓફિસ પ્રથમ પસંદગી છે. ૨૨ લાખ કરોડ રૂપિયાની આ ડિપોઝિટ ઘણી મોટી ખાનગી બેંકોની કુલ સંપત્તિ કરતાં પણ વધારે છે.
વિશાળ નેટવર્ક અને કરોડોની કમાણી છતાં કેમ છે હજારો કરોડની ખોટ?
આ આંકડા જોઈને કોઈને પણ પ્રશ્ન થાય કે જો ૨૨ લાખ કરોડ રૂપિયા લોકોએ જમા કર્યા હોય, તો વિભાગ ખોટમાં કેવી રીતે હોઈ શકે? આનો જવાબ તેના વાર્ષિક આવક-ખર્ચના સરવૈયામાં છુપાયેલો છે. પોસ્ટ ઓફિસની વાર્ષિક આવક અંદાજે ૧૩,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાની આસપાસ રહે છે, જ્યારે તેની સામે સંચાલન અને કર્મચારીઓ પાછળનો ખર્ચ ૩૫,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાને વટાવી જાય છે. પરિણામે, દર વર્ષે વિભાગને ૨૨,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુની ખાધ સહન કરવી પડે છે.
આ ખોટ પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘સર્વિસ મોડલ’ છે. પોસ્ટ ઓફિસ માત્ર નફા માટે કામ કરતી સંસ્થા નથી, પણ તે સરકારની કલ્યાણકારી યોજનાઓનું માધ્યમ છે. અંતરિયાળ ગામડાઓમાં પોસ્ટ ઓફિસ ચલાવવાનો ખર્ચ ત્યાંથી મળતી આવક કરતા ઘણો વધારે હોય છે. આ ઉપરાંત, કર્મચારીઓના પગાર, પેન્શન અને જૂની ટેકનોલોજીના સ્થાને નવી સિસ્ટમ અપનાવવાનો ખર્ચ સતત વધી રહ્યો છે. ટપાલ ટિકિટો અને રજિસ્ટર્ડ પોસ્ટ જેવી પરંપરાગત સેવાઓમાંથી થતી આવકમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે, જેની ભરપાઈ બેંકિંગ સેવાઓ હજુ પૂરેપૂરી કરી શકતી નથી.
ડિજિટલ પડકારો અને સુધારાની જરૂરિયાત
આજના ડિજિટલ યુગમાં ઇન્ડિયા પોસ્ટ પેમેન્ટ્સ બેંક (IPPB) દ્વારા વિભાગે આધુનિક બનવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, પરંતુ હજુ પણ લાંબો રસ્તો કાપવાનો બાકી છે. ખાનગી બેંકો જે ઝડપે ટેકનોલોજી અપનાવે છે અને ગ્રાહકોને સુવિધા આપે છે, તેની સામે પોસ્ટ ઓફિસમાં આજે પણ ઘણી જગ્યાએ કાગળ પરની કામગીરી અને ટેકનિકલ ખામીઓ જોવા મળે છે.
૨૨ લાખ કરોડની આ થાપણો ભારત સરકારના બજેટ અને વિવિધ વિકાસકાર્યોમાં મોટી મદદ કરે છે. જો ટપાલ વિભાગ પોતાની બેંકિંગ સેવાઓને વધુ સ્માર્ટ બનાવે, લોન જેવી સુવિધાઓમાં આક્રમક રીતે પ્રવેશ કરે અને લોજિસ્ટિક્સ (પાર્સલ સેવા) માં ખાનગી કુરિયર કંપનીઓને ટક્કર આપે, તો આ ખોટને ઘટાડી શકાય તેમ છે. દેશના ૩૮ કરોડ લોકોનો ભરોસો એ વિભાગની સૌથી મોટી મૂડી છે, અને જો આ મૂડીનો ઉપયોગ આધુનિક બિઝનેસ મોડલ સાથે કરવામાં આવે, તો પોસ્ટ ઓફિસ ફરીથી નફાકારક બની શકે છે.
