બદલાતી બેંકિંગ દુનિયા: HSBC માં ‘બેક-ઓફિસ’ કામ હવે AI સંભાળશે, હજારો પરિવારો પર આર્થિક સંકટના વાદળો
વિશ્વની સૌથી મોટી બેંકિંગ સંસ્થાઓમાંની એક, લંડન સ્થિત એચએસબીસી (HSBC) અત્યારે એક મોટા પરિવર્તનના આરે છે. આ પરિવર્તન માનવ સંસાધન અને ટેકનોલોજી વચ્ચેના સંતુલનને હચમચાવી દે તેવું છે. મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, HSBC તેના વૈશ્વિક કાર્યબળમાં આશરે 10 ટકા જેટલો ઘટાડો કરવાનું વિચારી રહી છે, જેનો અર્થ છે કે લગભગ 20,000 કર્મચારીઓએ પોતાની નોકરી ગુમાવવી પડી શકે છે. આ આંકડો માત્ર આશ્ચર્યજનક જ નથી, પણ તે ભવિષ્યની બેંકિંગ વ્યવસ્થા કેવી હશે તેનો સંકેત પણ આપે છે.
આ સંભવિત છટણી પાછળનું મુખ્ય કારણ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) નો વધતો ઉપયોગ છે. બેંકના નવા સીઈઓ જોર્જેસ એલહેડરી બેંકની કામગીરીને વધુ સરળ, ઝડપી અને ખર્ચ-અસરકારક બનાવવા માટે ટેકનોલોજી પર મોટો દાવ લગાવી રહ્યા છે. એવું માનવામાં આવે છે કે જે કર્મચારીઓ સીધા ગ્રાહકો સાથે જોડાયેલા નથી (Non-client facing roles), જેમ કે મિડલ ઓફિસ અને બેક-ઓફિસના કાર્યો, તે સૌથી વધુ પ્રભાવિત થશે. જોકે, બેંક દ્વારા હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર પુષ્ટિ કરવામાં આવી નથી, પરંતુ આ ચર્ચાઓએ સમગ્ર બેંકિંગ જગતમાં ફાળ પાડી દીધી છે.
સીઈઓ જોર્જેસ એલહેડરીની નવી વ્યૂહરચના અને AI નો પ્રભાવ
વર્ષ 2024 માં કાર્યભાર સંભાળ્યા પછી, સીઈઓ જોર્જેસ એલહેડરીએ બેંકના માળખામાં ધરમૂળથી ફેરફાર કરવાનું શરૂ કર્યું છે. તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બેંકને ડિજિટલ યુગ માટે તૈયાર કરવાનો છે. અગાઉ પણ તેમણે હજારો કર્મચારીઓની છટણી, બિન-નફાકારક વ્યવસાયોનું વેચાણ અને મર્જર જેવા કડક નિર્ણયો લીધા છે. હવે તેમનું ધ્યાન AI દ્વારા પ્રક્રિયાઓને સ્વચાલિત (Automate) કરવા પર છે. જ્યારે મશીનો અને અલ્ગોરિધમ્સ ડેટા એન્ટ્રી, લોન પ્રોસેસિંગ અને રિસ્ક એસેસમેન્ટ જેવા કામો માનવીઓ કરતા વધુ ઝડપથી કરી શકે છે, ત્યારે બેંકને આટલા મોટા સ્ટાફની જરૂર જણાતી નથી.
2025 ના અંત સુધીમાં HSBC માં આશરે 2,10,000 કર્મચારીઓ કાર્યરત હતા. હવે બેંક એવી વ્યૂહરચના અપનાવી રહી છે કે જે પદો ખાલી થાય અથવા જ્યાં કર્મચારીઓ રાજીનામું આપે, ત્યાં નવી ભરતી ન કરવી. આ ઉપરાંત, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ માત્ર ખર્ચ ઘટાડવામાં જ નહીં, પણ માનવીય ભૂલો ઘટાડવામાં પણ મદદરૂપ સાબિત થઈ રહ્યું છે. આ જ કારણ છે કે HSBC જેવી જાયન્ટ બેંક હવે ‘ટેક-ફર્સ્ટ’ એપ્રોચ અપનાવી રહી છે, જેનો ભોગ મધ્યમ સ્તરના મેનેજરો અને વહીવટી કર્મચારીઓ બની રહ્યા છે.
વૈશ્વિક બેંકિંગમાં છટણીનો ટ્રેન્ડ: શું 2 લાખ નોકરીઓ જોખમમાં છે?
HSBC માં થઈ રહેલી આ હિલચાલ કોઈ એકલદોકલ ઘટના નથી, પરંતુ તે એક વ્યાપક વૈશ્વિક ટ્રેન્ડનો ભાગ છે. બેંકિંગ નિષ્ણાતોના મતે, આવનારા ત્રણથી પાંચ વર્ષોમાં વિશ્વભરની બેંકો લગભગ 2 લાખ જેટલી નોકરીઓ નાબૂદ કરી શકે છે. જેમ જેમ જનરેટિવ AI (Generative AI) અને મશીન લર્નિંગ વધુ પરિપક્વ થઈ રહ્યા છે, તેમ તેમ જટિલ નાણાકીય ગણતરીઓ અને ગ્રાહક સેવાઓ પણ મશીનો દ્વારા સંભાળવામાં આવી રહી છે.
ગ્લોબલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેંકો અત્યારે ભારે દબાણ હેઠળ છે. એક તરફ ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ (Geopolitical Tensions) અને બીજી તરફ આર્થિક અનિશ્ચિતતાને કારણે નફામાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. આ નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે કંપનીઓ ટેકનોલોજીમાં રોકાણ કરીને માનવબળ પરનો ખર્ચ ઘટાડી રહી છે. અગાઉ જે કામ કરવા માટે 10 લોકોની જરૂર પડતી હતી, તે કામ હવે AI ની મદદથી માત્ર 2 લોકો કરી શકે છે. આ સ્થિતિ માત્ર લંડન કે ન્યૂયોર્ક પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ભારત જેવા દેશોમાં સ્થિત બેંકિંગ બેક-ઓફિસ અને કેપીઓ (KPO) સેક્ટર પર પણ તેની ગંભીર અસર પડી શકે છે.
કર્મચારીઓનું ભવિષ્ય અને બેંકિંગનું નવું સ્વરૂપ
આ પરિસ્થિતિ સરકારી અને ખાનગી બંને ક્ષેત્રના બેંક કર્મચારીઓ માટે એક પડકાર સમાન છે. HSBC હવે એવા કર્મચારીઓને જાળવી રાખવા માંગે છે જેઓ ટેકનોલોજી સાથે તાલ મિલાવી શકે અથવા જેઓ ઉચ્ચ સ્તરનું કસ્ટમર રિલેશનશિપ સંભાળી શકે. બેક-ઓફિસના કામો કે જે પુનરાવર્તિત (Repetitive) પ્રકૃતિના છે, તેનું ભવિષ્ય હવે અંધકારમય જણાય છે. બેંક હવે તેની શાખાઓ ઘટાડી રહી છે અને ડિજિટલ બેંકિંગ એપ પર વધુ ભાર આપી રહી છે, જેનાથી ફિઝિકલ સ્ટાફની જરૂરિયાત ઘટી રહી છે.
જોકે, આ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે. AI ના આવવાથી સાયબર સિક્યુરિટી, ડેટા એનાલિટિક્સ અને AI નૈતિકતા (AI Ethics) જેવા ક્ષેત્રોમાં નવી નોકરીઓ પણ પેદા થઈ રહી છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું પરંપરાગત બેંકિંગ કામ કરનારા કર્મચારીઓ આટલી ઝડપથી પોતાની જાતને રી-સ્કિલ (Reskill) કરી શકશે? HSBC ની આ સંભવિત છટણી એ વાતનું પ્રમાણ છે કે હવે માત્ર અનુભવ જ પૂરતો નથી, પણ ટેકનોલોજીકલ અનુકૂલનક્ષમતા પણ અનિવાર્ય છે. આવનારા વર્ષોમાં બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં કામ કરવું એ માત્ર નાણાંની ગણતરી પૂરતું મર્યાદિત નહીં રહે, પણ તે ટેકનોલોજી મેનેજમેન્ટમાં પરિવર્તિત થઈ જશે.
