સીમાંકન બિલ: શું લોકસભામાં ગણિત વિપક્ષની તરફેણમાં છે?
ભારતીય રાજનીતિમાં અત્યારે ‘સીમાંકન બિલ’ (Delimitation Bill) ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લોકસભાની બેઠકો 550 થી વધારીને 850 કરવાની દરખાસ્ત મૂકવામાં આવી છે, જેની સામે વિપક્ષી ગઠબંધન મજબૂત રીતે મેદાનમાં ઉતર્યું છે. ગુરુવારથી શરૂ થતા સંસદના ત્રણ દિવસીય વિશેષ સત્રમાં સરકાર ‘બંધારણ (131મો સુધારો) બિલ, 2026’ રજૂ કરવા જઈ રહી છે, જેના કારણે રાજકીય ગરમાવો વધી ગયો છે.
બિલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અને વિવાદ
સરકારે આ બિલને ‘નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ’ એટલે કે 33% મહિલા અનામત સાથે જોડ્યું છે. સરકારનું કહેવું છે કે બેઠકોનો વિસ્તાર કરવાથી મહિલાઓને વધુ પ્રતિનિધિત્વ મળશે. જોકે, વિપક્ષ તેને ‘રાજકીય સ્ટંટ’ ગણાવી રહ્યો છે. વિપક્ષનો આરોપ છે કે આ બિલના બહાને સરકાર સીમાંકનની વિવાદાસ્પદ પ્રક્રિયાને આગળ ધપાવવા માંગે છે, જે રાજકીય રીતે ચોક્કસ પક્ષોને ફાયદો કરાવી શકે છે.
લોકસભાનું ગણિત: સરકાર માટે કપરા ચઢાણ
બંધારણના અનુચ્છેદ 368 હેઠળ, આ બિલ પસાર કરવા માટે ‘વિશેષ બહુમતી’ની જરૂર છે. તેનો અર્થ એ છે કે ગૃહના કુલ સભ્યોની બહુમતી અને હાજર રહીને મતદાન કરનારા સભ્યોના બે-તૃતીયાંશ (2/3) મતો મળવા જોઈએ.
લોકસભાના આંકડા:
કુલ સભ્યો: આશરે 540
જરૂરી મતો (2/3 બહુમતી): 360
NDA (સરકાર) પાસે બેઠકો: આશરે 293
ખૂટતા મતો: 67
વિપક્ષી બ્લોક પાસે હાલમાં 234 સાંસદો છે. જો વિપક્ષ એકજૂથ રહે, તો સરકાર માટે 360ના જાદુઈ આંકડા સુધી પહોંચવું અશક્ય બની શકે છે. કોંગ્રેસ, સપા (SP), ટીએમસી (TMC) અને ડીએમકે (DMK) જેવા મોટા પક્ષોએ પહેલેથી જ વિરોધ નોંધાવ્યો છે. વળી, ટીડીપી (TDP) જેવા સાથી પક્ષો પણ દક્ષિણના રાજ્યો પર આની અસરને લઈને ચિંતિત છે.
રાજ્યસભાની સ્થિતિ
રાજ્યસભામાં પણ સરકાર માટે રસ્તો સરળ નથી. ત્યાંની સ્થિતિ કંઈક આ મુજબ છે:
કુલ સભ્યો: 244
જરૂરી મતો (2/3 બહુમતી): 163
NDA પાસે બેઠકો: આશરે 141-142
ખૂટતા મતો: 21-22
અહીં જો વિપક્ષના કેટલાક સભ્યો ગેરહાજર રહે અથવા મતદાનમાં ભાગ ન લે, તો જ સરકાર આ બિલ પસાર કરાવી શકે તેવી શક્યતા છે.
પક્ષો વચ્ચેનો ગજગ્રાહ અને વિરોધ
મલ્લિકાર્જુન ખડગેની અધ્યક્ષતામાં મળેલી બેઠકમાં વિપક્ષે આ બિલનો સખત વિરોધ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. વિપક્ષનું માનવું છે કે 2011ની વસ્તી ગણતરીના આધારે સીમાંકન કરવું એ 2029ની ચૂંટણી પહેલા નકશા બદલવા માટેનો ‘પેટા ચોર દરવાજો’ છે.
રાહુલ ગાંધી અને અખિલેશ યાદવ: બંને નેતાઓએ તેને એક ‘ષડયંત્ર’ ગણાવ્યું છે.
એમ.કે. સ્ટાલિન (તમિલનાડુના મુખ્યમંત્રી): તેમણે આને ‘કાળો કાયદો’ કહીને રાજ્યવ્યાપી કાળા ઝંડા પ્રદર્શનની જાહેરાત કરી છે. તેમણે ચિંતા વ્યક્ત કરી કે આનાથી દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોનું રાજકીય મહત્વ ઓછું થઈ શકે છે.
ટીએમસી અને કોંગ્રેસ: ડેરેક ઓબ્રાયન અને કે.સી. વેણુગોપાલે સરકાર પર ઉતાવળમાં અને બિનબંધારણીય રીતે સંઘીય માળખાને નુકસાન પહોંચાડવાનો આરોપ લગાવ્યો છે.
સરકારનો બચાવ
બીજી તરફ, કેન્દ્રીય મંત્રી કિરેન રિજિજુ સહિતના નેતાઓ આ બિલને ઐતિહાસિક ગણાવી રહ્યા છે. સરકારનું કહેવું છે કે આ મહિલા સશક્તિકરણ માટેનું મોટું કદમ છે. તેમને વિશ્વાસ છે કે ગૃહમાં ચર્ચા બાદ જરૂરી સમર્થન મળી રહેશે.
