અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિઓનો પાકિસ્તાનથી કિનારો: ૨૦ વર્ષનો લાંબો ઈંતઝાર અને બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણો
તાજેતરમાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આપેલા એક નિવેદને દક્ષિણ એશિયાના રાજકારણમાં નવી ચર્ચા છેડી છે. ટ્રમ્પે સંકેત આપ્યો છે કે જો ઈરાન સાથે કોઈ સમજૂતી થાય, તો તેઓ પાકિસ્તાનની મુલાકાત લઈ શકે છે. આ નિવેદન પાકિસ્તાન માટે આશાનું કિરણ હોઈ શકે છે, કારણ કે છેલ્લા ૨૦ વર્ષથી કોઈ પણ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિએ પાકિસ્તાનની ધરતી પર પગ મૂક્યો નથી. છેલ્લે ૨૦૦૬માં જ્યોર્જ ડબલ્યુ. બુશ પાકિસ્તાન ગયા હતા, અને તે પણ ભારત સાથેની ઐતિહાસિક પરમાણુ ડીલ પૂર્ણ કર્યા બાદ.
જ્યોર્જ બુશનો 2006નો પ્રવાસ: એક યાદગાર ક્ષણ
વર્ષ ૨૦૦૬માં તત્કાલીન અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ જ્યોર્જ બુશ ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. આ મુલાકાત ભારત માટે ઐતિહાસિક હતી કારણ કે તે સમયે ‘સિવિલ ન્યુક્લિયર ડીલ’નો પાયો નખાયો હતો. ભારત સાથેના આ મહત્વપૂર્ણ કરાર બાદ બુશ માત્ર ૨૪ કલાક માટે ઈસ્લામાબાદ પહોંચ્યા હતા. તે સમયે પાકિસ્તાનમાં પરવેઝ મુશર્રફનું સૈન્ય શાસન હતું. બુશની એ મુલાકાત બાદ જાણે પાકિસ્તાન માટે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિઓના દરવાજા બંધ થઈ ગયા હોય તેવું લાગે છે.
ત્રણ રાષ્ટ્રપતિઓ આવ્યા અને ગયા, પણ પાકિસ્તાન બાકાત
જ્યોર્જ બુશ પછી અમેરિકાએ ત્રણ રાષ્ટ્રપતિઓ જોયા: બરાક ઓબામા, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ (તેમનો પ્રથમ કાર્યકાળ) અને જો બાઈડન. રસપ્રદ વાત એ છે કે આ ત્રણેય રાષ્ટ્રપતિઓએ ભારતના પ્રવાસ કર્યા, ભારત સાથે સંબંધો મજબૂત કર્યા, પરંતુ પાકિસ્તાન જવાનું ટાળ્યું.
૨૦૧૫માં જ્યારે ઓબામા ભારત આવ્યા અને પાકિસ્તાન ન ગયા, ત્યારે અમેરિકી મીડિયામાં એવી ટિપ્પણી થઈ હતી કે પાકિસ્તાનીઓ તેમની ‘વિઝિટર્સ બુક’ જોતા જ રહી ગયા. આનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે અમેરિકાની વિદેશ નીતિમાં હવે પાકિસ્તાન કરતાં ભારતનું મહત્વ અનેકગણું વધી ગયું છે.
પાકિસ્તાન અને અમેરિકા: મુલાકાતોનો અસમાન ઈતિહાસ
જો આપણે ઈતિહાસ પર નજર કરીએ તો, ૧૯૪૭થી અત્યાર સુધી પાકિસ્તાની નેતાઓએ ૪૨ વખત અમેરિકાની મુલાકાત લીધી છે. તેની સામે માત્ર ૫ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિઓ પાકિસ્તાન ગયા છે. સરેરાશ કાઢીએ તો દર ૧૪ વર્ષે એક અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ પાકિસ્તાન જાય છે.
પાકિસ્તાન જનારા અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિઓની યાદી:
૧. ડ્વાઈટ આઈઝનહાવર (૧૯૫૯): જનરલ અયુબ ખાનના શાસનકાળમાં.
૨. લિન્ડન જોહ્ન્સન (૧૯૬૭): કરાચીની ટૂંકી મુલાકાત.
૩. રિચર્ડ નિક્સન (૧૯૬૯): લાહોરમાં યાહ્યા ખાને તેમનું સ્વાગત કર્યું હતું.
૪. બિલ ક્લિન્ટન (૨૦૦૦): ભારત પ્રવાસ બાદ પાકિસ્તાન પહોંચ્યા હતા.
૫. જ્યોર્જ બુશ (૨૦૦૬): છેલ્લી સત્તાવાર મુલાકાત.
એક નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે જ્યારે પણ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ પાકિસ્તાન ગયા, ત્યારે ત્યાં મોટે ભાગે સૈન્ય શાસન (Military Rule) હતું. લોકશાહી ઢબે ચૂંટાયેલી સરકારોના સમયમાં અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિઓની અવરજવર ઓછી રહી છે.
૩૧ વર્ષનો લાંબો ગેપ અને ઓબામાનો ઈન્કાર
૧૯૬૯ પછી સીધા ૨૦૦૦માં બિલ ક્લિન્ટન પાકિસ્તાન ગયા હતા, એટલે કે વચ્ચે ૩૧ વર્ષ સુધી કોઈ પણ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિએ પાકિસ્તાનની મુલાકાત લીધી નહોતી. ઓબામાએ ૨૦૧૦ અને ૨૦૧૫માં બે વાર ભારતની મુલાકાત લીધી, પણ પાકિસ્તાન જવાનું યોગ્ય ન માન્યું. ૨૦૧૬માં વ્હાઈટ હાઉસ તરફથી એવું નિવેદન આવ્યું હતું કે પાકિસ્તાન સાથેના જટિલ સંબંધોને કારણે આ મુલાકાત શક્ય નથી, જે પાકિસ્તાન માટે એક રાજદ્વારી અપમાન જેવું હતું.
શા માટે અમેરિકા પાકિસ્તાનથી અંતર રાખે છે?
આ કિનારા પાછળ ઘણા કારણો જવાબદાર છે:
આતંકવાદ: આતંકવાદ સામેની લડાઈમાં પાકિસ્તાનની બેવડી નીતિથી અમેરિકા નારાજ રહ્યું છે.
ભારત સાથેની મિત્રતા: અમેરિકા હવે ભારતને એક વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર તરીકે જુએ છે. ભારતની આર્થિક શક્તિ અને લોકશાહી તેને અમેરિકા માટે વધુ વિશ્વસનીય બનાવે છે.
અસ્થિરતા: પાકિસ્તાનમાં વારંવાર બદલાતી સરકારો અને આર્થિક કટોકટી તેને અમેરિકાની પ્રાથમિકતામાંથી બહાર ધકેલી રહી છે.
