ઓમાનના અખાતમાં હાઈ-વોલ્ટેજ ડ્રામા: ‘તૌસ્કા’ જહાજ પર અમેરિકી નૌકાદળનો કબજો, ઈરાને કહ્યું- “આ તો સશસ્ત્ર લૂંટ છે!”
દુનિયા અત્યારે રશિયા-યુક્રેન અને ઈઝરાયેલ-હમાસના સંઘર્ષમાં અટવાયેલી છે, ત્યારે મધ્ય પૂર્વના દરિયાઈ વિસ્તારોમાંથી એક એવા સમાચાર આવ્યા છે જેણે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સુરક્ષા નિષ્ણાતોની ઊંઘ હરામ કરી દીધી છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના વર્ષો જૂના તણાવે હવે સીધો લશ્કરી વળાંક લીધો છે. ઓમાનના અખાતમાં અમેરિકી નૌકાદળ દ્વારા ઈરાની ધ્વજ ધરાવતા વિશાળકાય કાર્ગો જહાજ ‘તૌસ્કા’ (Touska) ને આંતરવામાં આવ્યું છે. આ માત્ર જહાજની અટકાયત નથી, પરંતુ મહાસત્તા અમેરિકા દ્વારા ઈરાનને આપવામાં આવેલો એક સીધો પડકાર છે.
કેવી રીતે સર્જાયો મધદરિયે ટકરાવ?
સોમવારની સવાર ખાડીના પાણી માટે શાંત નહોતી. અમેરિકાના ગાઇડેડ મિસાઇલ ડિસ્ટ્રોયર ‘યુએસએસ સ્પ્રુઅન્સ’ (USS Spruance) ને ગુપ્તચર બાતમી મળી હતી કે ‘તૌસ્કા’ નામનું ઈરાની જહાજ શંકાસ્પદ ગતિવિધિઓ કરી રહ્યું છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ, જે વિશ્વના તેલ વેપાર માટે સૌથી મહત્વનો માર્ગ ગણાય છે, તેની નજીક આ જહાજ પહોંચતા જ અમેરિકી નૌકાદળે તેને રોકવા માટે રેડિયો ચેતવણીઓ આપી હતી.
રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નિવેદન મુજબ, ઈરાની ક્રૂએ આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ નિયમો અને અમેરિકી નૌકાદળની સૂચનાઓને સરેઆમ અવગણી હતી. જ્યારે જહાજે તેની ઝડપ વધારીને અમેરિકી નાકાબંધી તોડવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે સ્થિતિ નિયંત્રણ બહાર ગઈ હતી. યુએસ નેવીએ બળપ્રયોગ કરવાનો નિર્ણય લીધો અને ચોકસાઈપૂર્વક જહાજના એન્જિન રૂમ પર હુમલો કર્યો. એન્જિન રૂમમાં છિદ્ર પાડવામાં આવતા જહાજની ગતિ થંભી ગઈ અને તે મધદરિયે લાચાર બની ગયું. ત્યારબાદ અમેરિકી મરીન્સે હેલિકોપ્ટર અને બોટ દ્વારા જહાજ પર ઉતરીને તેનો સંપૂર્ણ કબજો લઈ લીધો હતો.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું આક્રમક વલણ: ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર ધમાકો
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે હંમેશા ઈરાન પ્રત્યે ‘મેક્સિમમ પ્રેશર’ની નીતિ અપનાવી છે. આ ઘટના બાદ તેમણે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર વિગતવાર માહિતી આપતા લખ્યું કે, “‘તૌસ્કા’ કોઈ સામાન્ય જહાજ નથી. તે 900 ફૂટ લાંબુ છે અને તેનું કદ અમેરિકી એરક્રાફ્ટ કેરિયર જેટલું વિશાળ છે. આ જહાજ અગાઉથી જ અમેરિકી ટ્રેઝરી વિભાગના પ્રતિબંધો હેઠળ હતું કારણ કે તે ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ હતું.”
ટ્રમ્પે વધુમાં જણાવ્યું કે હાલમાં જહાજ અમેરિકી સેનાની કસ્ટડીમાં છે અને તેની ઝીણવટભરી તપાસ ચાલી રહી છે. અમેરિકાને શંકા છે કે આ જહાજ દ્વારા પ્રતિબંધિત હથિયારો, તેલ અથવા એવા સાધનોની હેરાફેરી કરવામાં આવી રહી હતી જે પ્રાદેશિક અસ્થિરતા પેદા કરી શકે છે. ટ્રમ્પનું આ પગલું દર્શાવે છે કે તેઓ ઈરાનને કોઈ પણ કિંમતે નરમ પડવા દેવા માંગતા નથી.
ઈરાનનો પ્રતિભાવ: “આ સશસ્ત્ર લૂંટ છે”
ઈરાન તરફથી આ ઘટનાનો અત્યંત આકરો વિરોધ કરવામાં આવ્યો છે. ઈરાની સરકારી ન્યૂઝ એજન્સી ISNA એ મિલિટરી કમાન્ડ સેન્ટર ‘ખાતમ અલ-અંબિયા’ના પ્રવક્તાને ટાંકીને જણાવ્યું કે અમેરિકાએ આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં ચાંચિયાગીરી કરી છે. ઈરાને આ કાર્યવાહીને “સશસ્ત્ર લૂંટ” ગણાવી છે.
ઈરાની કમાન્ડરોએ ચેતવણી આપી છે કે ઈસ્લામિક રિપબ્લિકની સેના હાથ પર હાથ ધરીને બેસી રહેશે નહીં. ઈરાન પાસે હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં હજારો નાની-મોટી હુમલાખોર બોટો અને મિસાઈલ સિસ્ટમ છે. જો ઈરાન વળતો પ્રહાર કરે છે, તો સમગ્ર વિશ્વમાં તેલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ શકે છે.
તૌસ્કા: એક શંકાસ્પદ જાયન્ટ
MarineTraffic.com ના ડેટા મુજબ, ‘તૌસ્કા’ એક વિશાળ કન્ટેનર જહાજ છે. તે ઈરાનના ધ્વજ હેઠળ સફર કરે છે અને અગાઉ પણ અનેક વખત વિવાદોમાં રહ્યું છે. તેની લંબાઈ અને તેની કાર્ગો ક્ષમતા તેને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વનું બનાવે છે. અમેરિકા લાંબા સમયથી ઈરાન પર આરોપ લગાવતું આવ્યું છે કે તે વેપારી જહાજોનો ઉપયોગ પોતાના પ્રોક્સી ગ્રૂપો (જેમ કે હુથી બળવાખોરો અથવા હિઝબુલ્લાહ) ને હથિયારો પહોંચાડવા માટે કરે છે. ‘તૌસ્કા’ની જપ્તી આ દાવાઓને સાબિત કરવા માટેની એક કવાયત હોઈ શકે છે.
શાંતિ મંત્રણા પર જોખમ: પાકિસ્તાનનું કનેક્શન
આ ઘટના એવા સમયે બની છે જ્યારે પાકિસ્તાનની રાજધાની ઇસ્લામાબાદમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પડદા પાછળ શાંતિ વાટાઘાટોની તૈયારીઓ ચાલી રહી હતી. ટ્રમ્પે પોતે સ્વીકાર્યું છે કે અમેરિકી વાટાઘાટકારો સોમવારે જ ઇસ્લામાબાદ પહોંચવાના હતા. પરંતુ દરિયામાં થયેલા આ હિંસક ટકરાવે રાજદ્વારી માર્ગો બંધ કરી દીધા હોય તેમ લાગે છે.
ઈરાની સંસદના સ્પીકર મોહમ્મદ બાઘર કાલિબાફે કહ્યું છે કે તેઓ વાતચીત માટે તૈયાર છે પરંતુ સાર્વભૌમત્વ સાથે સમજૂતી કરશે નહીં. બીજી તરફ, પાકિસ્તાન આ બંને દેશો વચ્ચે મધ્યસ્થી તરીકેની ભૂમિકા ભજવવા માંગતું હતું, પરંતુ હવે ત્યાંની સુરક્ષા સ્થિતિ અને રાજદ્વારી વાતાવરણ તણાવપૂર્ણ બની ગયું છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર અસર
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માંથી વિશ્વના કુલ તેલ વેપારનો લગભગ 20% ભાગ પસાર થાય છે. જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે છૂટાછવાયા સંઘર્ષો વધશે, તો વીમા કંપનીઓ આ માર્ગ પર જહાજો મોકલવાનું બંધ કરી શકે છે અથવા પ્રીમિયમમાં જંગી વધારો કરી શકે છે. આનાથી ભારતીય ઉપખંડ સહિત સમગ્ર એશિયામાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે.
હાલ પૂરતું ‘તૌસ્કા’ અમેરિકાના કબજામાં છે, પણ અસલી પ્રશ્ન એ છે કે ઈરાન આનો બદલો ક્યારે અને કેવી રીતે લેશે? શું ઈરાન પર્સિયન ગલ્ફમાં અમેરિકી જહાજોને નિશાન બનાવશે? કે પછી ઈસ્લામાબાદની વાટાઘાટો ટેબલ પર જ દફનાવી દેવામાં આવશે? ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની “અમેરિકા ફર્સ્ટ” અને આક્રમક વિદેશ નીતિ સામે ઈરાનનો ઈસ્લામિક રાષ્ટ્રવાદ હવે સામસામે છે. આવનારા 48 કલાક આ ક્ષેત્ર માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થશે.
જગત જમાદાર અમેરિકાએ પોતાની તાકાત બતાવી દીધી છે, પરંતુ ઈરાન જેવો દેશ જ્યારે ખૂણે ભીંસાય છે ત્યારે તેનો પલટવાર વધુ ઘાતક હોય છે. વિશ્વએ હવે શ્વાસ અધ્ધર કરીને જોવાનું છે કે આ દરિયાઈ લડાઈ જમીન પરના મહાયુદ્ધમાં ન ફેરવાય.
