પ્રોટીન ડેફિશિયન્સી: જ્યારે શરીર અંદરથી નબળું પડે ત્યારે કેવા સંકેતો આપે છે? વાંચો ખાસ રિપોર્ટ.
સામાન્ય રીતે જ્યારે પણ પ્રોટીનની વાત આવે છે, ત્યારે લોકોના મનમાં જીમ જનારા યુવાનો અથવા બોડી બિલ્ડર્સની છબી ઉપસે છે. પરંતુ સત્ય એ છે કે પ્રોટીન માત્ર સ્નાયુઓ બનાવવા માટે જ નહીં, પણ આપણા શરીરના દરેક કોષની રચના અને કાર્યક્ષમતા માટે અનિવાર્ય છે. ૩૦ એપ્રિલના રોજ સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતો દ્વારા જારી કરવામાં આવેલી જનજાગૃતિ વિગતો મુજબ, ભારતમાં નોંધપાત્ર વસ્તી પ્રોટીનની ઉણપનો સામનો કરી રહી છે, અને તેના લક્ષણો એટલા સામાન્ય છે કે આપણે તેને રોજીંદા થાક કે ઉંમરની અસર માનીને અવગણીએ છીએ.
પ્રોટીનની ઉણપને ઓળખવાના મુખ્ય સંકેતો
૧. સ્નાયુઓમાં ઘટાડો અને નબળાઈ: પ્રોટીન એ સ્નાયુઓનું મુખ્ય ખોરાક છે. જ્યારે આહારમાં તેની ઉણપ સર્જાય છે, ત્યારે શરીર પોતાની ઉર્જાની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે સ્નાયુઓમાં સંગ્રહિત પ્રોટીનનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કરે છે. પરિણામે, વ્યક્તિનું વજન ઘટે છે અને સ્નાયુઓ શિથિલ થવા લાગે છે. જો તમે કોઈપણ શારીરિક શ્રમ વિના નબળાઈ અનુભવો છો, તો તે પ્રોટીનની કમી હોઈ શકે છે.
૨. વાળ અને ત્વચા પર અસર: વાળ ‘કેરાટિન’ નામના પ્રોટીનથી બનેલા હોય છે. જ્યારે શરીરમાં પ્રોટીન ઓછું હોય, ત્યારે તે વાળના મૂળને પોષણ આપવાનું બંધ કરી દે છે, જેનાથી વાળ પાતળા થાય છે, શુષ્ક બને છે અને પુષ્કળ પ્રમાણમાં ખરવા લાગે છે. તેવી જ રીતે, ત્વચામાં રહેલા કોલેજન પ્રોટીનના અભાવે ત્વચા નિસ્તેજ અને કરચલીવાળી દેખાય છે. નાની ઉંમરે ત્વચા પર વધતી જતી રેખાઓ પ્રોટીનની ઉણપનો મોટો સંકેત છે.
૩. રોગપ્રતિકારક શક્તિનું જોખમ: આપણી રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં એન્ટિબોડીઝ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, જે પ્રોટીનમાંથી બને છે. જો તમે વારંવાર શરદી, ઉધરસ કે વાયરલ ઇન્ફેક્શનનો શિકાર બનો છો, તો તેનો અર્થ એ છે કે તમારું શરીર બહારના વાયરસ સામે લડવા માટે પૂરતા એન્ટિબોડીઝ બનાવી શકતું નથી.
૪. માનસિક સ્થિતિ અને ચીડિયાપણું: મગજમાં સંદેશા પહોંચાડતા ન્યુરોટ્રાન્સમીટર પ્રોટીનથી બનેલા હોય છે. પ્રોટીનના અભાવે ડોપામાઈન અને સેરોટોનિન જેવા હેપ્પી હોર્મોન્સનું સંતુલન બગડે છે, જેને કારણે વ્યક્તિને વારંવાર મૂડ સ્વિંગ, ચિંતા, ચીડિયાપણું અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવાય છે.
પ્રોટીનયુક્ત આહાર: કેવી રીતે કરવી પૂર્તિ?
આપણા ગુજરાતી ભોજનમાં પ્રોટીન મેળવવાના અનેક સ્વાદિષ્ટ રસ્તાઓ છે:
-
કઠોળ અને દાળ: મગ, ચણા, અડદ અને તુવેરની દાળ પ્રોટીનનો શ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત છે.
-
ડેરી પ્રોડક્ટ્સ: પનીર, દૂધ અને ખાસ કરીને દહીંને દૈનિક આહારમાં સામેલ કરો.
-
ડ્રાય ફ્રૂટ્સ અને સીડ્સ: બદામ, અખરોટ, ચિયા સીડ્સ અને અળસી પ્રોટીનની સાથે હેલ્ધી ફેટ્સ પણ આપે છે.
-
સોયા અને પનીર: શાકાહારીઓ માટે સોયાબીન પ્રોટીનનો પાવરહાઉસ છે.
સંતુલન જ જરૂરી છે
પ્રોટીન લેવાનો અર્થ એ નથી કે તમે માત્ર પ્રોટીન જ ખાઓ. સંતુલિત આહાર એ જ ચાવી છે. એક સામાન્ય પુખ્ત વ્યક્તિને તેના વજનના પ્રતિ કિલો દીઠ આશરે ૦.૮ થી ૧ ગ્રામ પ્રોટીનની જરૂર હોય છે. જો તમને ઉપર જણાવેલા લક્ષણો વધુ પડતા દેખાતા હોય, તો લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરાવવો અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ પ્રોટીન સપ્લિમેન્ટ્સ શરૂ કરવા હિતાવહ છે. યાદ રાખો, મજબૂત શરીર અને તેજસ્વી દેખાવનો રસ્તો તમારા ડાઇનિંગ ટેબલ પરથી જ શરૂ થાય છે.
