શું પેસ્ટિસાઇડ્સથી કેન્સર થાય છે? જાણો કીટનાશકોના જોખમો અને તેનાથી બચવાના અસરકારક ઉપાયો
આજના આધુનિક યુગમાં આપણી જીવનશૈલી અને ખાનપાનની પદ્ધતિઓ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ છે. વધુ ઉત્પાદન મેળવવાની લાલચમાં ખેતીમાં મોટા પાયે રાસાયણિક ખાતરો અને પેસ્ટિસાઇડ્સ (કીટનાશકો) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ રસાયણો આપણા થાળી સુધી પહોંચીને ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ ઉભી કરી રહ્યા છે. લોકો હવે ફળ અને શાકભાજી ખાતા પણ ડરવા લાગ્યા છે, કારણ કે તેમાં રહેલા ‘સ્લો પોઈઝન’ એટલે કે કીટનાશકો આપણને અંદરથી ખોખલા કરી રહ્યા છે.
તાજેતરના આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધનોમાં ચોંકાવનારા ખુલાસા થયા છે કે જે વિસ્તારોમાં કીટનાશકોનો વધુ ઉપયોગ થાય છે, ત્યાં રહેતા લોકોમાં કેન્સરનું જોખમ 150 ટકા સુધી વધી શકે છે. આ લેખમાં આપણે કેન્સર સર્જન ડોક્ટર જયેશ શર્માના મંતવ્યો સાથે સમજીશું કે આ રસાયણો કેટલા જોખમી છે અને તેનાથી કેવી રીતે બચી શકાય.
કીટનાશકો અને કેન્સર વચ્ચેનો સંબંધ
રાયપુરના જાણીતા કેન્સર નિષ્ણાત ડોક્ટર જયેશ શર્માના જણાવ્યા અનુસાર, કીટનાશકો માનવ શરીરને બે રીતે અસર કરે છે. પ્રથમ સમૂહમાં એવા લોકો આવે છે જેઓ ખેતી સાથે સીધા જોડાયેલા છે, એટલે કે ખેડૂતો. જેઓ ખેતરમાં દવાઓનો છંટકાવ કરે છે, તેઓ સીધા જ આ ઝેરી હવાના સંપર્કમાં આવે છે. અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું છે કે લાંબા સમય સુધી આ રીતે સંપર્કમાં રહેવાથી લ્યુકેમિયા (બ્લડ કેન્સર) અને લિમ્ફોમા જેવા કેન્સર થવાના સ્પષ્ટ પુરાવા મળ્યા છે.
બીજો સમૂહ એ છે જે સામાન્ય લોકોનો છે, જેઓ ખોરાક દ્વારા આ કીટનાશકોના સંપર્કમાં આવે છે. જોકે આ માત્રા ખેડૂતો કરતા ઓછી હોય છે, પરંતુ વર્ષો સુધી સતત ઝેરી તત્વોવાળો ખોરાક ખાવાથી શરીરમાં ‘બાયોએક્યુમ્યુલેશન’ (ઝેરી તત્વોનો સંગ્રહ) થાય છે, જે ભવિષ્યમાં મોટી બીમારીઓને નોતરે છે.
ખતરનાક કીટનાશકોના પ્રકાર
- ઓર્ગેનોક્લોરિન પેસ્ટિસાઇડ્સ (જેમ કે ડીડીટી): આ પ્રકારના જૂના કીટનાશકો પર હવે પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો છે. આ રસાયણો ખૂબ જ જટિલ હોય છે અને તે દાયકાઓ સુધી જમીનમાં ટકી રહે છે. છોડના મૂળિયા તેને શોષી લે છે અને તે ફળ કે શાકભાજીની અંદર સુધી પહોંચી જાય છે. આ રસાયણો શરીરમાં જઈને હોર્મોન્સમાં અસંતુલન પેદા કરે છે, જેના કારણે સ્તન કેન્સર (Breast Cancer) અને પ્રજનન અંગોના કેન્સરનું જોખમ વધી જાય છે.
- નવી પેઢીના કીટનાશકો: હાલમાં ઉપયોગમાં લેવાતા કીટનાશકોની આયુષ્ય (Life) સામાન્ય રીતે 3 થી 10 દિવસની હોય છે. એટલે કે, જો ખેડૂતે દવાનો છંટકાવ કર્યાના 10 દિવસ પછી પાકની લણણી કરી હોય, તો તે આપણા ઘર સુધી પહોંચે ત્યાં સુધીમાં તેનું જોખમ ઘણું ઓછું થઈ જાય છે. જોકે, તેની લાંબા ગાળાની અસરો પર હજુ સંશોધનો ચાલુ છે.
ફળો અને શાકભાજીમાંથી કેમિકલ દૂર કરવાની પદ્ધતિઓ
૧. વહેતા પાણીનો ઉપયોગ અને ઘસીને સફાઈ
સૌથી સરળ અને મહત્વની રીત એ છે કે બજારમાંથી લાવેલા શાકભાજી અને ફળોને નળના વહેતા પાણી નીચે ધોવા. માત્ર પાણીમાં પલાળી રાખવા કરતા, તેને હાથથી બરાબર ઘસીને ધોવા વધુ હિતાવહ છે. આનાથી સપાટી પર રહેલા ૭૦-૮૦% કીટનાશકો દૂર થઈ જાય છે.
ખાસ સૂચના: પત્તાગોભી (કોબીજ) જેવી શાકભાજીના ઉપરના બે-ત્રણ પડ કાઢીને ફેંકી દેવા જોઈએ. પાલક કે મેથી જેવી ભાજીને આખા ઝૂડામાં ધોવાને બદલે પાંદડા છૂટા કરીને ધોવા જોઈએ.
૨. મીઠાવાળા પાણીનો પ્રયોગ
મીઠું કુદરતી રીતે જંતુનાશકનું કામ કરે છે. અડધો લિટર પાણીમાં એક ચમચી મીઠું નાખીને તેમાં શાકભાજીને ૫ થી ૧૦ મિનિટ પલાળી રાખો. ત્યારબાદ તેને ફરીથી ચોખ્ખા પાણીથી ધોઈ લો. સફરજન, ચીકુ કે જામફળ જેવા ફળોની છાલ ઉતારીને ખાવાથી જોખમ ઘણું ઓછું થઈ જાય છે, કારણ કે મોટાભાગના રસાયણો છાલ પર જ જમા હોય છે.
૩. બેકિંગ સોડા (ખાવાનો સોડા) નો ઉપયોગ
વિજ્ઞાન કહે છે કે બેકિંગ સોડા ઘણા જટિલ પેસ્ટિસાઇડ્સને તોડવામાં સક્ષમ છે. એક મોટા વાસણમાં પાણી ભરી તેમાં એક ચમચી બેકિંગ સોડા મિક્સ કરો. તેમાં શાકભાજી અને ફળોને ૧૫ મિનિટ રહેવા દો. આ પદ્ધતિ દ્રાક્ષ જેવા ફળો માટે ખૂબ જ અસરકારક છે જેમાં છંટકાવ વધુ થતો હોય છે.
૪. સરકો (Vinegar) નો ઉપયોગ
વિનેગર અને પાણીનું મિશ્રણ (૧ ભાગ વિનેગર અને ૩ ભાગ પાણી) પણ કીટનાશકો દૂર કરવા માટે ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. આ મિશ્રણમાં શાકભાજીને થોડીવાર પલાળી રાખવાથી બેક્ટેરિયા અને રસાયણો બંને સાફ થાય છે.
રસોઈ બનાવવાની રીત પણ મહત્વની છે
ડોક્ટર જયેશ શર્મા જણાવે છે કે શાકભાજીને માત્ર ધોવા જ પૂરતા નથી, પરંતુ તેને રાંધવાની પદ્ધતિ પણ કેમિકલની અસર ઘટાડે છે. પ્રેશર કૂકરમાં શાક રાંધવાથી, તેને ઉકાળવાથી કે ગરમ તેલમાં વઘાર કરવાથી કીટનાશકોના અણુઓ તૂટી જાય છે. તેથી, બને ત્યાં સુધી રાંધેલો ખોરાક લેવો હિતાવહ છે. સલાડ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા કાચા શાકભાજીને અત્યંત સાવધાનીથી સાફ કરવા જોઈએ.
સાવચેતી અને સમજદારી
મોસમી ખોરાક: હંમેશા જે તે ઋતુના ફળ અને શાકભાજી જ ખરીદવા. બે-મોસમી (Off-season) શાકભાજીને ઉગાડવા અને સાચવવા માટે સૌથી વધુ કેમિકલ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
દેખાવ પર ન જાઓ: જે ફળ કે શાકભાજી વધુ પડતા ચમકદાર અને મોટા દેખાતા હોય, તેમાં ઇન્જેક્શન કે કેમિકલ હોવાની શક્યતા વધુ છે. કુદરતી દેખાતા પાકો વધુ સુરક્ષિત હોય છે.
કિચન ગાર્ડન: જો શક્ય હોય તો, તમારા ઘરની બાલ્કની કે આંગણામાં નાની કુંડામાં કોથમીર, ફુદીનો, મરચા અને ટામેટા જેવા શાકભાજી જાતે ઉગાડો. આનાથી તમે ઓછામાં ઓછું અમુક અંશે કેમિકલ મુક્ત ખોરાક મેળવી શકશો.
ઓર્ગેનિક વિકલ્પ: જો તમારું બજેટ પરવાનગી આપે, તો વિશ્વાસપાત્ર સોર્સ પાસેથી ઓર્ગેનિક ખેતી દ્વારા પકવેલા અનાજ અને શાકભાજી ખરીદવાનો આગ્રહ રાખો.
