શું માત્ર પાણી પીવાથી કિડની સ્ટોન મટે છે? ડોક્ટરોની આ સલાહ પાછળનું અસલી સત્ય જાણી લો
વર્ષોથી ડોક્ટરો અને વડીલો એક જ સલાહ આપતા આવ્યા છે કે, “જો પથરીથી બચવું હોય, તો પુષ્કળ પાણી પીવો.” આપણે સૌ માનીએ છીએ કે જેટલું વધુ પાણી પીશું, એટલી જ પથરી થવાની શક્યતા ઘટી જશે. પરંતુ, મેડિકલ જગતના પ્રતિષ્ઠિત જર્નલ ‘ધ લેન્સેટ’ (The Lancet) દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૬માં કરવામાં આવેલા એક મોટા પાયાના અભ્યાસે આ વર્ષો જૂની ધારણાને હચમચાવી દીધી છે. આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે શા માટે માત્ર પાણી વધારવું એ પથરીનો સંપૂર્ણ ઉકેલ નથી.
અભ્યાસમાં શું નવું જાણવા મળ્યું? (What Did The Study Find?)
આ સંશોધન કોઈ નાનું-સૂનું નહોતું. સંશોધકોએ ૧,૬૦૦ થી વધુ એવા લોકો પર નજર રાખી હતી જેમને ભૂતકાળમાં કિડની સ્ટોનની સમસ્યા થઈ ચૂકી હતી. આ સહભાગીઓને લાંબા સમય સુધી વધુ પાણી પીવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા હતા, અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં તો તેમને વધુ પાણી પીવા બદલ પ્રોત્સાહન (Incentives) પણ આપવામાં આવ્યું હતું.
અભ્યાસના અંતે જે પરિણામો આવ્યા તે આશ્ચર્યજનક હતા. સંશોધકોએ જોયું કે જે લોકોએ માત્ર પ્રવાહીનો વપરાશ વધાર્યો હતો, તેમનામાં પથરી ફરી થવાનું જોખમ અપેક્ષા મુજબ ઘટ્યું નહોતું. આનો અર્થ એ થયો કે પથરીને રોકવા માટે માત્ર ગ્લાસ ભરીને પાણી પી લેવું એ પૂરતું નથી.
માત્ર વધુ પાણી કેમ પૂરતું નથી? (Why More Water Wasn’t Enough)
અહીં એક બહુ ઝીણી પણ મહત્વની વાત સમજવા જેવી છે. નિષ્ણાતોના મતે, તમે કેટલું પાણી ‘પીવો’ છો તેના કરતાં તમારા શરીરમાંથી કેટલું પેશાબ (Urine Output) ‘બહાર નીકળે’ છે તે વધુ મહત્વનું છે. પથરી ત્યારે બને છે જ્યારે પેશાબમાં કેલ્શિયમ, ઓક્ઝલેટ અને યુરિક એસિડ જેવા ખનિજોનું પ્રમાણ વધી જાય અને તે સ્ફટિક (Crystals) નું સ્વરૂપ ધારણ કરે.
અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે: ૧. મોટાભાગના સહભાગીઓ ભલામણ કરેલ ૨.૫ લિટર પ્રતિ દિવસનો પેશાબ આઉટપુટ હાંસલ કરી શક્યા નહોતા. ૨. પથરી બનાવતા તત્વોને ઓગાળવા માટે પેશાબનું પ્રમાણ પૂરતું હોવું જોઈએ. જો તમે પાણી પીવો છો પણ તે પરસેવા વાટે કે અન્ય રીતે નીકળી જાય છે અને પેશાબ ઘટ્ટ રહે છે, તો પથરી થવાનું જોખમ યથાવત રહે છે. ૩. હાઇડ્રેશન સતત હોવું જોઈએ. દિવસમાં એકવાર ઘણું પાણી પી લેવું અને બાકીના કલાકો તરસ્યા રહેવું એ પથરી રોકવામાં મદદ કરતું નથી.
પથરીના નિવારણ માટે નવી વિચારધારાની જરૂર (Need To Rethink Prevention)
આ સંશોધન આપણને એ શીખવે છે કે કિડની સ્ટોન એ માત્ર પાણીની ઉણપની સમસ્યા નથી, પણ એક જટિલ મેટાબોલિક પ્રક્રિયા છે. પથરી થવા પાછળ માત્ર પાણી જ નહીં, પણ નીચેના પરિબળો પણ એટલા જ જવાબદાર છે:
-
ખોરાક અને મીઠાનો વપરાશ: જો તમે પાણી વધુ પીવો છો પણ સાથે મીઠું (Salt) પણ વધુ ખાઓ છો, તો તે કિડનીમાં કેલ્શિયમ જમા કરવામાં મદદ કરે છે.
-
મેટાબોલિક સ્વાસ્થ્ય: ડાયાબિટીસ કે સ્થૂળતા (Obesity) જેવી સમસ્યાઓ પણ પથરી થવાનું જોખમ વધારે છે.
-
પેશાબનો રંગ અને જથ્થો: હવે નિષ્ણાતો સલાહ આપે છે કે પાણીના ગ્લાસ ગણવાને બદલે તમારા પેશાબના રંગ પર ધ્યાન આપો. જો પેશાબનો રંગ એકદમ આછો પીળો કે પાણી જેવો હોય, તો જ સમજો કે તમે પૂરતા હાઇડ્રેટેડ છો.
શું હવે પાણી પીવાનું ઘટાડવું જોઈએ?
ના, બિલકુલ નહીં. આ અભ્યાસનો અર્થ એવો નથી કે પાણી પીવું નકામું છે. પાણી તો પાયાની જરૂરિયાત છે જ, પણ સંદેશ એ છે કે “માત્ર પાણી” પૂરતું નથી. પથરીથી બચવા માટે તમારે તમારા ખોરાકમાં ફેરફાર કરવો પડશે, વજન નિયંત્રિત કરવું પડશે અને મીઠાનું પ્રમાણ ઘટાડવું પડશે.
