જો તમારા ઘરે પણ સોલર પેનલ લગાવેલી છે, તો સાવધાન! વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં બદલાઈ જશે આખો નિયમ
ભારતમાં વીજળીના બિલ અને ટેરિફ (દર) વ્યવસ્થામાં ટૂંક સમયમાં જ એક બહુ મોટો અને ઐતિહાસિક બદલાવ આવવા જઈ રહ્યો છે. દેશમાં વીજળીના નિયમન અને આયોજન માટે કામ કરતી મુખ્ય સંસ્થા ‘સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી’ (CEA) એ વીજ ગ્રાહકો પર લાગતા ‘ફિક્સ્ડ ચાર્જ’ (નિયમિત માસિક ફિક્સ ફી) માં મોટો વધારો કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે.
આ પ્રસ્તાવ પાછળનો મુખ્ય હેતુ દેશની વીજ વિતરણ કંપનીઓ (જેમને આપણે ‘ડિસ્કોમ’ – DISCOMs તરીકે ઓળખીએ છીએ, જેમ કે ગુજરાતમાં PGVCL, MGVCL, UGVCL, DGVCL અથવા ટોરેન્ટ પાવર) ની કથળતી આર્થિક સ્થિતિને સુધારવાનો અને તેને મજબૂત બનાવવાનો છે. CEA ના રિપોર્ટ અનુસાર, હાલના દિવસોમાં લોકોમાં રૂફટોપ સોલર સિસ્ટમ (અગાસી પર સોલર પેનલ) લગાવવાનો અને કંપનીઓમાં પોતાની માલિકીના પાવર પ્લાન્ટ (કેપ્ટિવ પાવર) સ્થાપવાનો ક્રેઝ ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. જેના કારણે આ વીજ વિતરણ કંપનીઓની કમાણી પર બહુ મોટી નકારાત્મક અસર પડી રહી છે. દેશના ઘણા મોટા ઉદ્યોગો અને આર્થિક રીતે સક્ષમ ગ્રાહકો હવે ગ્રીડ (સરકારી વીજ લાઈન) માંથી વીજળી ખરીદવાને બદલે પોતે જ વીજળીનું ઉત્પાદન કરી રહ્યા છે. જો કે, ચોમાસામાં, રાત્રિના સમયે અથવા ઈમરજન્સીમાં બેકઅપ તરીકે તેઓ હજુ પણ સરકારી ગ્રીડ પર જ નિર્ભર છે. આ પરિસ્થિતિને સરભર કરવા માટે CEA એ તબક્કાવાર રીતે ફિક્સ્ડ ચાર્જ વધારવાની મજબૂત ભલામણ કરી છે.
ફિક્સ્ડ ચાર્જ વધારવાની તૈયારી કેમ કરવી પડી?
સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી (CEA) એ પોતાના સત્તાવાર અહેવાલમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, વીજ વિતરણ કંપનીઓનો વાસ્તવિક ખર્ચ માત્ર વીજળી આપવાનો નથી હોતો. કંપનીઓની કુલ પડતર કિંમતનો એક બહુ મોટો હિસ્સો વીજળી ટ્રાન્સમિશન લાઈનો નાખવામાં, પાવર ગ્રીડના નેટવર્કની જાળવણી અને મેન્ટેનન્સમાં, કર્મચારીઓના પગાર ભથ્થા ચૂકવવામાં અને વીજળી ઉત્પન્ન કરતી મૂળ કંપનીઓને સમયસર પેમેન્ટ કરવામાં ખર્ચાઈ જાય છે. આ તમામ ખર્ચ એવા છે જે ગ્રાહક વીજળી વાપરે કે ન વાપરે, કંપનીએ કરવા જ પડે છે.
આમ છતાં, વર્તમાન વ્યવસ્થામાં ડિસ્કોમ કંપનીઓની કમાણીનો બહુ નાનો હિસ્સો ગ્રાહકો પાસેથી લેવાતા ફિક્સ્ડ ચાર્જમાંથી આવે છે. અત્યારે કંપનીઓની મોટાભાગની કમાણી ‘પ્રતિ યુનિટ’ (Energy Charge) ના હિસાબથી થાય છે. આથી, જ્યારે શિયાળામાં કે સોલર સિસ્ટમના કારણે ગ્રાહકોની વીજળીનો વપરાશ ઘટી જાય છે, ત્યારે કંપનીઓની આવક તળિયે બેસી જાય છે પરંતુ તેમનો ફિક્સ મેન્ટેનન્સ ખર્ચ એટલો જ રહે છે. આ આર્થિક અસમતુલાને દૂર કરવા માટે જ હવે ગ્રાહકો પાસેથી વસૂલાતો ફિક્સ્ડ ચાર્જ વધારવાનું આયોજન થઈ રહ્યું છે.
રૂફટોપ સોલર સિસ્ટમથી સરકારી કંપનીઓ સામે મોટો પડકાર
ભારત સરકાર ગ્રીન એનર્જીને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે અને તેના કારણે ઘરો તેમજ ફેક્ટરીઓ પર સોલર પેનલ્સ ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહી છે. પરંતુ આ સકારાત્મક પગલું વીજ વિતરણ કંપનીઓ (Discoms) માટે એક નવો માથાનો દુખાવો બની ગયું છે. રિપોર્ટમાં જણાવ્યા અનુસાર, લાખો પરિવારો અને ઉદ્યોગો હવે પોતાની જરૂરિયાતની વીજળી જાતે જ સૂર્યપ્રકાશમાંથી મેળવી રહ્યા છે.
આનાથી તેઓ ગ્રીડમાંથી બહુ ઓછી વીજળી ખરીદે છે અને તેમનું બિલ લગભગ શૂન્ય અથવા ઘણું ઓછું આવે છે. પરંતુ, આ ગ્રાહકો ગ્રીડ સાથે જોડાયેલા રહે છે જેથી સોલર કામ ન કરે ત્યારે પાવર મળી રહે. આના કારણે કંપનીઓએ આખા નેટવર્ક, ટ્રાન્સફોર્મર અને વાયરોની જાળવણીનો આખો ખર્ચ ઉઠાવવો પડે છે, પરંતુ તેની સામે ગ્રાહકો તરફથી યુનિટ વપરાશ ઓછો હોવાથી કમાણી થતી નથી. આ જ કારણ છે કે હવે સામાન્ય ગ્રાહકો અને સોલર ગ્રાહકો માટે એક સંપૂર્ણપણે અલગ ટેરિફ સ્ટ્રક્ચર (નવા દરો) બનાવવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે.
વર્ષ 2030 સુધીમાં નવું મોડલ લાગુ કરવાનો લક્ષ્યાંક
CEA એ વીજળી બિલના આ નવા મોડલને એકસાથે લાગુ કરવાને બદલે ધીમે ધીમે અને તબક્કાવાર રીતે અમલમાં લાવવાનું સૂચન કર્યું છે, જેથી જનતા પર અચાનક આર્થિક બોજ ન આવે. આ માટે વર્ષ 2030 સુધીનો રોડમેપ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે:
-
ઘરગથ્થુ (Domestic) અને કૃષિ (Agricultural) ગ્રાહકો: આ ક્ષેત્રના ગ્રાહકો પાસેથી વર્ષ 2030 સુધીમાં કંપનીના કુલ ફિક્સ ખર્ચના 25 ટકા હિસ્સાની રિકવરી ફિક્સ્ડ ચાર્જ તરીકે પત્રક દ્વારા વસૂલવામાં આવે.
-
ઔદ્યોગિક (Industrial) અને વ્યાપારી (Commercial) ગ્રાહકો: મોટી ફેક્ટરીઓ, શોપિંગ મોલ્સ, દુકાનો અને સંસ્થાઓ પાવર બેકઅપ તરીકે ગ્રીડનો મોટો હિસ્સો રોકે છે. તેથી તેમની પાસેથી 100 ટકા ફિક્સ્ડ કોસ્ટ વસૂલવાનો ટાર્ગેટ રાખવામાં આવ્યો છે.
આનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે આગામી વર્ષોમાં તમારા વીજળીના બિલમાં દર મહિને આવતો ફિક્સ ચાર્જનો આંકડો મોટો થઈ જશે. આ વ્યવસ્થા લાગુ થયા પછી, જો તમે વેકેશનમાં બહાર ગયા હોવ અને ઘરમાં વીજળીનો વપરાશ શૂન્ય યુનિટ થયો હોય, તો પણ તમારે બિલમાં મોટો ફિક્સ્ડ ચાર્જ તો ચૂકવવો જ પડશે.
નેટ મીટરિંગ અને સોલર ગ્રાહકો માટે સંપૂર્ણ અલગ દર
આ પ્રસ્તાવમાં સૌથી મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે જે લોકોએ પોતાના ઘરે કે ફેક્ટરીમાં રૂફટોપ સોલર લગાવ્યું છે અને ‘નેટ મીટરિંગ’ (જેમાં વધારાની વીજળી સરકારને વેચવામાં આવે છે) ની સુવિધા લીધી છે, તેમના માટે તદ્દન અલગ ટેરિફ માળખું બનાવવામાં આવશે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સોલર ગ્રાહકો ગ્રીડનો ઉપયોગ ‘વર્ચ્યુઅલ બેટરી’ તરીકે કરે છે – એટલે કે દિવસે વીજળી સરકારને આપે છે અને રાત્રે સરકાર પાસેથી પાછી લે છે. આ પ્રક્રિયામાં સરકારી ગ્રીડ પર ઘણું દબાણ આવે છે. તેથી, આ ગ્રાહકો ગ્રીડ મેન્ટેનન્સના ખર્ચમાં પોતાનો યોગ્ય હિસ્સો આપે તે સુનિશ્ચિત કરવા આ નવો કાયદો મદદરૂપ થશે. જો આ મોડલ સફળ રહેશે તો સરકારી વીજ કંપનીઓ દેવામાંથી બહાર આવી શકશે અને ગ્રાહકોને વધુ સારી ગુણવત્તાવાળી અને અવિરત વીજળી આપી શકશે. જો કે, બીજી બાજુ સામાન્ય મધ્યમ વર્ગ અને સોલર લગાવનારા ગ્રાહકો પર આનાથી આર્થિક બોજ વધવાની પૂરેપૂરી આશંકા પણ સેવાઈ રહી છે.
