ઈરાન ડીલ પછી ઈઝરાયેલ સાથે જોડાશે આ મુસ્લિમ દેશો? સામે આવ્યો ટ્રમ્પનો નવો માસ્ટર પ્લાન
મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ)ની રાજનીતિમાં ફરી એકવાર ગરમાવો આવી ગયો છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વૈશ્વિક મંચ પર એક નવો કૂટનીતિક દાવ ખેલ્યો છે, જેની ચર્ચા આખી દુનિયામાં થઈ રહી છે. ટ્રમ્પનું કહેવું છે કે જો એકવાર ઈરાન સાથે ચાલી રહેલો સંઘર્ષ કે યુદ્ધ ખતમ થઈ જાય, તો તે તમામ અગ્રણી મુસ્લિમ અને આરબ દેશોને ઈઝરાયેલ સાથે ‘અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ’ (Abraham Accords) એટલે કે શાંતિ કરારમાં સામેલ જોવા માંગે છે.
આ મોટો દાવો અમેરિકી મીડિયા સંસ્થા ‘એક્સિઓસ’ (Axios) ના અહેવાલમાં કરવામાં આવ્યો છે. રિપોર્ટ અનુસાર, શનિવારે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ફોન કોલ દરમિયાન ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ ક્ષેત્રના મધ્યસ્થ દેશોના નેતાઓ સાથે આ વિષય પર ખુલીને વાત કરી હતી. ટ્રમ્પનો મુખ્ય હેતુ ઈઝરાયેલ અને મુસ્લિમ જગત વચ્ચેના સંબંધોને સામાન્ય બનાવવાનો અને આખા વિસ્તારમાં કાયમી શાંતિ સ્થાપવાનો છે.
એક ફોન કોલ અને આઠ શક્તિશાળી મુસ્લિમ દેશો
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જે ફોન કોલ કર્યો હતો, તે કોઈ સામાન્ય કૂટનીતિક વાતચીત નહોતી. આ કોલમાં દુનિયાના આઠ સૌથી પ્રભાવશાળી મુસ્લિમ અને આરબ દેશોના સર્વોચ્ચ નેતાઓ એકસાથે જોડાયા હતા. આ દેશોમાં સામેલ હતા:
સાઉદી અરેબિયા
સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE)
કતાર
પાકિસ્તાન
તુર્કી
ઈજિપ્ત (મિસ્ર)
જોર્ડન
બહરીન
આ વાતચીતનો મુખ્ય એજન્ડા ઈરાન સાથે ચાલી રહેલી વાટાઘાટો અને ભવિષ્યની રણનીતિ પર આધારિત હતો. આ ચર્ચા દરમિયાન યુએઈ (UAE) ના પ્રમુખ મોહમ્મદ બિન જાયદે ટ્રમ્પના આ પ્રસ્તાવને ખુલ્લો ટેકો આપ્યો હતો. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે તેમનો દેશ આ શાંતિ પ્રક્રિયાની સાથે છે અને ભવિષ્યમાં પણ અમેરિકાને પૂરેપૂરો સહયોગ આપતો રહેશે.
જ્યારે લાઈન પર થોડીવાર માટે ‘સન્નાટો’ છવાઈ ગયો!
આ હાઈ-પ્રોફાઈલ ફોન કોલ દરમિયાન એક એવો સમય પણ આવ્યો જ્યારે બધા નેતાઓ શાંત થઈ ગયા. અમેરિકી અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે ટ્રમ્પે ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો સામાન્ય કરવાની વાત કરી, ત્યારે લાઈન પર થોડી ક્ષણો માટે એકદમ ચૂપકીદી છવાઈ ગઈ હતી. આ સન્નાટો સ્વાભાવિક પણ હતો, કારણ કે આ કોલમાં સામેલ સાઉદી અરેબિયા, કતાર અને પાકિસ્તાન જેવા દેશોના ઈઝરાયેલ સાથે અત્યાર સુધી કોઈ પણ પ્રકારના ઔપચારિક કે રાજદ્વારી સંબંધો નથી.
મુસ્લિમ દેશો માટે ઈઝરાયેલને એક દેશ તરીકે માન્યતા આપવી એ ખૂબ જ સંવેદનશીલ અને મોટો રાજકીય નિર્ણય છે. જ્યારે નેતાઓ તરફથી કોઈ તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા ન આવી, ત્યારે ટ્રમ્પે હંમેશની જેમ પોતાની આગવી શૈલીમાં માહોલને હળવો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમણે મજાકિયા અંદાજમાં પૂછ્યું, “શું બધા લોકો હજુ પણ લાઈન પર હાજર છે ને?” આ હળવી ક્ષણ પછી વાતચીત આગળ વધી હતી.
શું છે આ ‘અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ’ અને તેનો ઈતિહાસ?
જેઓ આ વિષયથી અજાણ છે તેમના માટે સમજવું જરૂરી છે કે ‘અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ’ વાસ્તવમાં શું છે. આ ઈઝરાયેલ અને આરબ દેશો વચ્ચે સંબંધો સુધારવા માટે અમેરિકાની મધ્યસ્થતામાં તૈયાર કરવામાં આવેલો એક ઐતિહાસિક શાંતિ કરાર છે.
શરૂઆત: આ કરારનો પ્રસ્તાવ સૌપ્રથમ ૧૩ ઓગસ્ટ ૨૦૨૦ ના રોજ ટ્રમ્પના અગાઉના કાર્યકાળ દરમિયાન પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.
પ્રથમ દેશ: યુએઈ (UAE) ઈઝરાયેલ સાથે અબ્રાહમ કરાર કરનાર પ્રથમ આરબ દેશ બન્યો હતો.
અન્ય દેશો: ત્યારબાદ બહરીન, સુદાન અને મોરોક્કો પણ આ શાંતિ પ્રક્રિયામાં જોડાયા અને ઈઝરાયેલ સાથે પોતાના સંબંધો સામાન્ય કર્યા.
દાયકાઓથી આરબ દેશો ઈઝરાયેલને માન્યતા આપવાથી બચતા આવ્યા છે, પરંતુ અબ્રાહમ કરારે મધ્ય પૂર્વની જીઓ-પોલિટિક્સને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી છે.
ટ્રમ્પની ભાવિ રણનીતિ અને સલાહકારોની ટીમ
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ બેઠકમાં સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યા છે કે તેઓ આ મુદ્દાને માત્ર વાતો સુધી મર્યાદિત રાખવા માંગતા નથી. તેમણે મુસ્લિમ દેશોના નેતાઓને જણાવ્યું કે તેઓ ટૂંક સમયમાં જ ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુ સાથે પણ આ અંગે વિગતવાર ચર્ચા કરવાના છે.
આ શાંતિ યોજનાને જમીન પર ઉતારવા માટે ટ્રમ્પે પોતાના સૌથી વિશ્વાસુ સલાહકારોને જવાબદારી સોંપી છે. તેમના જમાઈ જેરેડ કુશનર (Jared Kushner) અને ખાસ કૂટનીતિજ્ઞ સ્ટીવ વિટકૉફ (Steve Witkoff) આગામી દિવસોમાં આ તમામ દેશોના સંપર્કમાં રહેશે. આ ટીમ દરેક દેશની શરતો, ચિંતાઓ અને સુરક્ષાના મુદ્દાઓ પર વન-ટુ-વન ચર્ચા કરીને કરારનો રોડમેપ તૈયાર કરશે.
ટ્રુથ સોશિયલ પર ટ્રમ્પની જાહેરાત અને ઈરાન અંગે મોટું નિવેદન
ફોન કોલ પૂરો થયા બાદ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પોતાના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ (Truth Social) પર આ અંગે એક પોસ્ટ પણ શેર કરી હતી. તેમણે લખ્યું કે, મધ્ય પૂર્વના ઘણા દેશોએ શાંતિ સ્થાપવાના તેમના પ્રયાસોની પ્રશંસા કરી છે અને તેને સમર્થન આપ્યું છે. જો આ દેશો અબ્રાહમ એકોર્ડ્સનો હિસ્સો બનશે, તો આ ક્ષેત્રમાં પ્રગતિ અને સુરક્ષા વધુ મજબૂત થશે.
સૌથી આશ્ચર્યજનક વાત એ હતી કે ટ્રમ્પે આ કરારમાં ભવિષ્યના ઈરાન માટે પણ દરવાજા ખુલ્લા રાખ્યા છે. તેમણે સંકેત આપ્યો કે જો ભવિષ્યમાં સંજોગો બદલાય, તો ઈરાન પણ આ શાંતિ સમજૂતીનો ભાગ બની શકે છે. જો કે, તેના માટે ટ્રમ્પે એક કડક શરત મૂકી છે: ઈરાને ઈઝરાયેલના અસ્તિત્વને સ્વીકારવું પડશે અને તેને એક સત્તાવાર દેશ તરીકે માન્યતા આપવી પડશે. ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેની કટ્ટર દુશ્મનીને જોતા આ શરત અત્યારે અશક્ય જેવી લાગે છે, પણ કૂટનીતિમાં કશું જ કાયમી હોતું નથી.
મધ્ય પૂર્વના ભવિષ્ય પર આ પ્લાનની શું અસર થશે?
જો ટ્રમ્પનો આ પ્લાન સફળ થાય છે, તો તે આ સદીની સૌથી મોટી રાજદ્વારી જીત ગણાશે. સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન જેવા દેશો જો ઈઝરાયેલ સાથે હાથ મિલાવે, તો આખા ઈસ્લામિક જગતનું રાજકારણ બદલાઈ જશે.
જો કે, આ રસ્તો એટલો સરળ નથી. પેલેસ્ટાઈનનો મુદ્દો હજુ પણ આ દેશો માટે ખૂબ જ સંવેદનશીલ છે. સાઉદી અરેબિયા હંમેશાં કહેતું આવ્યું છે કે જ્યાં સુધી પેલેસ્ટાઈન વિવાદનો કાયમી ઉકેલ (Two-State Solution) ન આવે, ત્યાં સુધી તે ઈઝરાયેલને માન્યતા નહીં આપે. હવે એ જોવાનું રસપ્રદ રહેશે કે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર આ દેશોને કઈ શરતો પર મનાવવામાં સફળ રહે છે. જે પણ હોય, પરંતુ ટ્રમ્પના આ પગલાએ વૈશ્વિક રાજનીતિના મંચ પર એક નવો સળગતો મુદ્દો ચોક્કસપણે મૂકી દીધો છે.
