પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારાનો જોરદાર ઝટકો: જાણો દેશમાં કઈ-કઈ વસ્તુઓ મોંઘી થશે અને સામાન્ય માણસ પર શું અસર પડશે?
ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં ફરી એકવાર મોટો ઉછાળો આવ્યો છે. છેલ્લા ૧૦ દિવસની જ વાત કરીએ તો, માત્ર ચાર વખતમાં જ બંનેના ભાવમાં કુલ ૫ થી ૬ રૂપિયાનો વધારો ઝીંકી દેવામાં આવ્યો છે. આ કોઈ સામાન્ય વધારો નથી, આ મોંઘવારીની સીધી અસર લોકોના ખિસ્સા પર, તેમના રસોડાના બજેટ પર અને તેમની રોજિંદી દિનચર્યા પર પડવાની શરૂ થઈ ગઈ છે. જ્યારે પણ ઈંધણ મોંઘું થાય છે, ત્યારે તેની પાછળ ટ્રેન સમાન લાંબી મોંઘવારી ખેંચાઈ આવે છે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે પેટ્રોલ-ડીઝલના આ વધતા જતા દામ ભારતીય નાગરિકોની જિંદગી પર કેવો અને કેટલો ઊંડો પ્રહાર કરશે.
આખરે કેમ સર્જાયું આ ઈંધણ સંકટ? સમજો વૈશ્વિક ગણિત
આ મોંઘવારી પાછળનું મુખ્ય કારણ વૈશ્વિક રાજનીતિ અને યુદ્ધની પરિસ્થિતિ છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું લગભગ ૯૦ ટકા જેટલું કાચું તેલ (ક્રૂડ ઓઇલ) વિદેશથી આયાત કરે છે, જેમાં સૌથી મોટો હિસ્સો આરબ દેશોનો છે. પરંતુ ૨૮ ફેબ્રુઆરીથી મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) માં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે શરૂ થયેલા યુદ્ધના કારણે ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Hormuz Strait – દરિયાઈ માર્ગ) સંપૂર્ણપણે બ્લોક થઈ ગયો છે.
આ દરિયાઈ માર્ગ બંધ થવાના કારણે આરબ દેશોમાંથી ભારત આવતા કાચા તેલના પુરવઠામાં મોટો અવરોધ ઊભો થયો છે. શરૂઆતના દિવસોમાં દેશમાં રાંધણ ગેસ (કુકિંગ ગેસ) ની અછત વર્તાઈ રહી હતી, પરંતુ હવે ધીમે-ધીમે પેટ્રોલ અને ડીઝલનું સંકટ પણ ઘેરું બની રહ્યું છે, જેના કારણે સતત ભાવ વધી રહ્યા છે.
જથ્થાબંધ બજારમાં તૂટ્યો મોંઘવારીનો ૪૨ મહિનાનો રેકોર્ડ
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બ્લોક થવાને કારણે વૈશ્વિક બજારમાં કાચું તેલ અધધ.. ૮૮ ટકા જેટલું મોંઘું થઈ ગયું છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણના લીધે ભારતમાં ગેસ, પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધારવા પડ્યા છે. જો કે દેશનું રીટેલ (છૂટક) માર્કેટ અત્યારે સામાન્ય દેખાઈ રહ્યું છે, પરંતુ જથ્થાબંધ બજાર (હોલસેલ માર્કેટ) માં મોંઘવારીએ છેલ્લા ૪૨ મહિનાનો રેકોર્ડ તોડી નાખ્યો છે. જથ્થાબંધ બજારની આ તેજી ટૂંક સમયમાં છૂટક બજારને પણ ગળી જશે તેવી ભીતિ છે. જો વૈશ્વિક સંજોગો આવા જ રહ્યા, તો આ મોંઘવારી ભારતીય પરિવારોના બજેટની કમર તોડી નાખશે.
મોંઘું તેલ એટલે બધું જ મોંઘું: માર્કેટ એક્સપર્ટ્સની ચેતવણી
બજારના નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે પેટ્રોલ અને ડીઝલ મોંઘું થવાનો સીધો અર્થ એ છે કે ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને માલસામાનની હેરફેરનો ખર્ચ (ભાડું) વધી જશે. ભારત જેવા વિશાળ દેશમાં માલની હેરફેર માટે ડીઝલ સૌથી મહત્વનું ઈંધણ છે. દેશમાં વપરાતા કુલ ડીઝલમાંથી લગભગ ૪૦ ટકા ડીઝલ ટ્રકો, બસો, ખેતીવાડીના પંપો, જનરેટરો અને ફેક્ટરીઓમાં વપરાય છે.
જ્યારે ડીઝલના ભાવ વધે છે, ત્યારે ફેક્ટરીઓમાં ઉત્પાદન ખર્ચ અને ખેતીનો ખર્ચ વધી જાય છે. પરિણામે, રોજિંદી જરૂરિયાતની વસ્તુઓ જેવી કે:
શાકભાજી, દૂધ અને ફળો
પેકેજ્ડ ફૂડ (તૈયાર ખોરાક)
સિમેન્ટ અને સ્ટીલ (ઘર બાંધકામની સામગ્રી)
આ બધી જ વસ્તુઓના ભાવ આસમાને પહોંચી જશે, કારણ કે ટ્રાન્સપોર્ટરો આ વધારાનો બોજ ગ્રાહકો પર જ નાખશે.
CPI અને WPI માં વધારો: સામાન્ય માણસ પર બેવડો માર
આર્થિક નિષ્ણાતોના મતે, પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં આ વધારાને કારણે દેશની એકંદર મોંઘવારીમાં આશરે ૨૦ બેસિસ પોઈન્ટ્સ (૦.૨૦%) નો વધારો થઈ શકે છે. આનાથી બે મુખ્ય આર્થિક સૂચકાંકો પ્રભાવિત થશે:
૧. કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ (CPI – છૂટક મોંઘવારી): આ ઇન્ડેક્સના આધારે આપણા રોજિંદા જીવનની વસ્તુઓ જેવી કે ખાવા-પીવાની ચીજો, પાણી, ઘરનું ભાડું, ટ્રાન્સપોર્ટ, તબીબી સારવાર અને બાળકોના ભણતરનો ખર્ચ નક્કી થાય છે. આ વધશે એટલે દરેક પરિવારનો માસિક ખર્ચ વધી જશે.
૨. હોલસેલ પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ (WPI – જથ્થાબંધ મોંઘવારી): આ ઇન્ડેક્સ જથ્થાબંધ બજારના ભાવો નક્કી કરે છે, જેમાં ઈંધણ, કાચો માલ, ધાતુઓ અને કારખાનામાં બનતી વસ્તુઓ સામેલ છે. જ્યારે કંપનીઓને કાચો માલ મોંઘો મળશે, ત્યારે તેઓ અંતે તો ગ્રાહકો પાસેથી જ વધુ કિંમત વસૂલશે. એટલે કે બંને બાજુથી પિસાવાનું સામાન્ય માણસે જ છે.
એપ્રિલ મહિનાના ચોંકાવનારા આંકડા
મિડલ ઈસ્ટના યુદ્ધની અસર ભારતના સત્તાવાર આંકડાઓમાં પણ દેખાવા લાગી છે. એપ્રિલ ૨૦૨૬ માં ભારતની છૂટક મોંઘવારી (CPI) વધીને ૩.૪૮% પર પહોંચી ગઈ, જે માર્ચમાં ૩.૪૦% હતી. બીજી તરફ, જથ્થાબંધ મોંઘવારી (WPI) માં તો બહુ મોટો ભડકો થયો છે. માર્ચ મહિનામાં જે જથ્થાબંધ મોંઘવારી ૩.૮૮% હતી, તે એપ્રિલમાં સીધી કૂદીને ૮.૩% પર પહોંચી ગઈ છે!
આ મોંઘવારી છેલ્લા ૪૨ મહિનાના સર્વોચ્ચ સ્તરે છે. આમાં પણ સૌથી મોટો વધારો ઈંધણ અને વીજળીના ક્ષેત્રમાં જોવા મળ્યો છે, જે એપ્રિલ મહિનામાં જ ૧.૦base% થી વધીને ૨૪.૭૧% થઈ ગયો છે. કાચા તેલના ભાવમાં ૮૮% ના ઉછાળાને કારણે જથ્થાબંધ બજાર બેકાબૂ થઈ રહ્યું છે.
રસોડા પર સીધો પ્રહાર: તુવેર દાળના ભાવ આસમાને
મોંઘવારીની સૌથી માઠી અસર ગૃહિણીઓના રસોડા પર પડી છે. વેપારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, છેલ્લા એક મહિનામાં કઠોળના ભાવમાં, ખાસ કરીને તુવેર (અરહર) ની દાળમાં સૌથી વધુ તેજી આવી છે. જથ્થાબંધ બજારમાં તુવેર દાળ લગભગ ૧૨ ટકા મોંઘી થઈને પ્રતિ ક્વિન્ટલ ૯,૦૦૦ રૂપિયાથી વધીને ૧૧,૮૦૦ રૂપિયાની આસપાસ પહોંચી ગઈ છે. આ સિવાય અડદની દાળના ભાવમાં પણ પ્રતિ ક્વિન્ટલ ૫૦૦ થી ૮૦૦ રૂપિયાનો વધારો થયો છે, જ્યારે માર્ચ મહિના પછી મસૂરની દાળ પણ ૧૦ ટકા જેટલી મોંઘી થઈ ચૂકી છે. મધ્યમવર્ગીય પરિવારો માટે હવે દાળ-રોટલી ખાવી પણ મોંઘી સાબિત થઈ રહી છે.
ભવિષ્યની ચિંતા: જથ્થાબંધ મોંઘવારી ૯ ટકાને પાર થવાની આશંકા
અર્થશાસ્ત્રીઓ અત્યારથી જ આગામી દિવસો માટે ચિંતાજનક સંકેતો આપી રહ્યા છે. તેમનું માનવું છે કે જો મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલો આ તણાવ અને યુદ્ધ લાંબુ ચાલશે, તો મે અને જૂન મહિનામાં દેશની જથ્થાબંધ મોંઘવારી ૯% ના ભયજનક સ્તરને પણ પાર કરી શકે છે. વૈશ્વિક બજારની આ મંદી અને મોંઘવારીની અસર ખૂબ જ ટૂંક સમયમાં ભારતના સ્થાનિક ઈંધણ, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશનના ખર્ચમાં સંપૂર્ણપણે દેખાવા લાગશે. પરિણામે છૂટક મોંઘવારી પણ વધશે, કારણ કે મોંઘું તેલ અને મોંઘું ટ્રાન્સપોર્ટ આખરે બજારની દરેક નાની-મોટી ચીજવસ્તુઓની કિંમત વધારી દેશે. સામાન્ય ભારતીયો માટે આગામી સમય ચોક્કસપણે કસોટીભર્યો રહેવાનો છે.
