મોંઘી સારવારના ટેન્શનમાંથી મુક્તિ: પાછલા સર્વે કરતા હેલ્થ વીમો મેળવનારા ભારતીયોની સંખ્યામાં ૨૦% નો રેકોર્ડબ્રેક ઉછાળો
આપણે ત્યાં વર્ષોથી એક કહેવત ખૂબ પ્રચલિત છે કે, “પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા” એટલે કે જીવનમાં જો સ્વાસ્થ્ય સારું હોય તો જ બધું અર્થપૂર્ણ લાગે છે. પરંતુ આજના આધુનિક સમયમાં, તબીબી સારવાર એટલી મોંઘી અને સામાન્ય માણસની પહોંચ બહાર થઈ ગઈ છે કે નાની સરખી બીમારી પણ મધ્યમ કે ગરીબ વર્ગના પરિવારની આખી જિંદગીની જમાપુંજી પળવારમાં સાફ કરી નાખે છે. ઘણીવાર તો પરિસ્થિતિ એટલી હદે વણસી જાય છે કે હોસ્પિટલના બિલ ચૂકવવા માટે લોકોએ વ્યાજે નાણાં લેવા પડે છે, સોનું ગીરો મૂકવું પડે છે અથવા તો પોતાની જમીન-મકાન વેચવા મજબૂર થવું પડે છે. આવા કપરા આર્થિક સંકટો વચ્ચે, ભારત સરકારના સત્તાવાર સ્વાસ્થ્ય સર્વેક્ષણ ‘નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે’ (NFHS-6) તરફથી એક અત્યંત પ્રશંસનીય અને આશાસ્પદ અહેવાલ બહાર આવ્યો છે.
આ તાજેતરના રાષ્ટ્રીય અહેવાલ અનુસાર, દેશના આશરે ૬૦.૨ ટકા પરિવારોમાં હવે ઓછામાં ઓછો એક સભ્ય કાં તો ખાનગી આરોગ્ય વીમા (Health Insurance) અથવા તો કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની મફત આરોગ્ય યોજનાઓ દ્વારા આવરી લેવામાં આવ્યો છે. આ સીધો સંકેત છે કે દેશની અડધાથી વધુ વસ્તી હવે અણધારી તબીબી કટોકટી અને તેનાથી ઉદ્ભવતા આર્થિક જોખમો સામે સુરક્ષિત થઈ ગઈ છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આવ્યો ક્રાંતિકારી બદલાવ
તબીબી અને નાણાકીય નિષ્ણાતો માટે સૌથી વધુ આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે હેલ્થ કવરેજનો આ આંકડો ખૂબ જ ટૂંકા ગાળામાં ઝડપથી વધ્યો છે. અગાઉના સર્વેક્ષણ (NFHS-5, જે ૨૦૧૯-૨૧ દરમિયાન થયું હતું) માં દેશના માત્ર ૪૧ ટકા પરિવારો પાસે જ આરોગ્ય વીમો ઉપલબ્ધ હતો. તેની સરખામણીએ વર્તમાન રિપોર્ટમાં આ દર સીધો ૬૦.૨ ટકા પર પહોંચી ગયો છે, જે દર્શાવે છે કે છેલ્લા ચાર-પાંચ વર્ષમાં લગભગ ૨૦ ટકા જેટલો મોટો અને ઐતિહાસિક ઉછાળો આવ્યો છે. ભારતીય નાગરિકોમાં પોતાની આર્થિક અને શારીરિક સુરક્ષા પ્રત્યે આવેલી આ જાગૃતિ કોઈ સામાન્ય બાબત નથી. આ સર્વેક્ષણના આંકડાઓની વિશ્વસનીયતા એટલા માટે પણ મજબૂત છે કારણ કે આ ડેટા દેશભરના ૭૧૫ જિલ્લાઓમાં અંદાજે ૬.૭૯ લાખ ઘરોની રૂબરૂ મુલાકાત લઈને અને ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરીને એકત્રિત કરવામાં આવ્યો છે.
આ સકારાત્મક પરિવર્તન પાછળના મુખ્ય કારણો
સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રના વિશ્લેષકોના મતે ભારતીય પરિવારોના આ વલણ પાછળ મુખ્યત્વે બે મોટા પરિબળો કામ કરી ગયા છે. પ્રથમ કારણ સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતી મહત્વાકાંક્ષી અને મફત સારવાર આપતી યોજનાઓ છે, જેમાં ‘આયુષ્માન ભારત પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના’ અને વિવિધ રાજ્યોની પોતાની સ્થાનિક સ્વાસ્થ્ય યોજનાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ યોજનાઓએ ગરીબમાં ગરીબ વ્યક્તિને પણ ખાનગી હોસ્પિટલોમાં મફત સારવાર મેળવવાનો અધિકાર આપ્યો છે.
બીજું સૌથી મોટું કારણ વર્ષ ૨૦૨૦માં આવેલી કોવિડ-૧૯ (કોરોના) મહામારી છે. આ વૈશ્વિક મહામારીએ લોકોને એ વાતનો અહેસાસ કરાવી દીધો કે લાઈફ ઇન્સ્યોરન્સની જેમ જ હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ પણ નાણાકીય આયોજનનો એક અનિવાર્ય અને અતિ મહત્વનો ભાગ છે. ભવિષ્ય માટે ગમે તેટલી બચત કરી હોય, પરંતુ જો સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષાનું કવચ ન હોય તો હોસ્પિટલનું એક જ ચક્કર તમને દેવાના ફાંદામાં ધકેલી શકે છે.
વીમા કવચ કેમ દરેક ઘર માટે લક્ષ્મણ રેખા સમાન છે?
જાણીતા આરોગ્ય નિષ્ણાત અરુણ રામામૂર્તિ આ સંદર્ભમાં સમજાવે છે કે, યોગ્ય હેલ્થ પોલિસી હોવાથી સામાન્ય માણસના ખિસ્સામાંથી થતો સીધો તબીબી ખર્ચ (Out-of-pocket expenditure) અટકી જાય છે. અચાનક હોસ્પિટલમાં દાખલ થવું પડે, કોઈ મોટી સર્જરી કે જટિલ ઓપરેશન કરાવવાનું આવે, અથવા તો કેન્સર અને કિડની ફેલ્યોર જેવા ગંભીર રોગોની લાંબા ગાળાની ખર્ચાળ સારવાર કરવાની થાય ત્યારે વીમો એક આશીર્વાદ સમાન સાબિત થાય છે. આ ઉપરાંત, ઇમરજન્સી એમ્બ્યુલન્સ અને આઈસીયુ (ICU) ના અસહ્ય ચાર્જીસ પણ વીમા કંપની દ્વારા ચૂકવવામાં આવતા હોવાથી પરિવાર આર્થિક ચિંતા મુક્ત થઈને માત્ર દર્દીના સાજા થવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે.
જોકે, નિષ્ણાતો એ બાબતે પણ ચેતવણી આપે છે કે ૬૦ ટકાનો આંકડો આવકારદાયક ચોક્કસ છે, પરંતુ માત્ર ખિસ્સામાં હેલ્થ કાર્ડ રાખી લેવાથી જ બધી સમસ્યાઓ હલ થઈ જતી નથી. દેશની વીમા પ્રણાલીમાં હજી પણ અનેક મોટા સુધારાઓની જરૂર છે. જેમ કે, વીમા દાવા મંજૂર કરવાની (Claim Settlement) પ્રક્રિયા વધુ ઝડપી અને પારદર્શક હોવી જોઈએ, પોલિસીના નિયમો અને કયા રોગો આવરી લેવાયા છે તેની માહિતી સરળ ભાષામાં હોવી જોઈએ, અને સૌથી મહત્વનું એ કે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ગુણવત્તાયુક્ત નેટવર્ક હોસ્પિટલોની સંખ્યા વધારવી પડશે, જેથી અંતરિયાળ ગામડાના ગરીબ નાગરિકોને પણ આ ડિજિટલ સ્વાસ્થ્ય ક્રાંતિનો સાચો અને પૂરો લાભ મળી શકે.
રિપોર્ટના અન્ય પ્રોત્સાહક પાસાં અને ચિંતાનો વિષય
આ સરકારી સર્વેક્ષણમાં વીમા સિવાય મહિલાઓ અને બાળ કલ્યાણ ક્ષેત્રે પણ ખૂબ જ હકારાત્મક ચિત્ર રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. દેશમાં હવે બહુમતી મહિલાઓ હોસ્પિટલોના સુરક્ષિત વાતાવરણમાં પ્રસૂતિ કરાવી રહી છે, જેનાથી માતા અને નવજાત શિશુના મૃત્યુદરમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ ઉપરાંત, બાળકોમાં સમયસર રસીકરણ (Vaccination) ના દરમાં મોટો સુધારો થયો છે તથા સગર્ભા સ્ત્રીઓની નિયમિત તબીબી તપાસ અને બાળકોના પોષણ સ્તરમાં પણ નોંધપાત્ર પ્રગતિ જોવા મળી છે.
આ તમામ સારા સમાચારોની વચ્ચે, NFHS-6 રિપોર્ટ ભારત માટે એક ગંભીર ચિંતા પણ જગાવે છે. અહેવાલ મુજબ, દેશમાં આધુનિક જીવનશૈલીના કારણે સ્થૂળતા (Obesity), ડાયાબિટીસ અને હૃદયરોગ જેવા બિન-ચેપી રોગો ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. આ એક એવો પડકાર છે જેના પર હવે સરકારે અને દેશના તમામ નાગરિકોએ ગંભીરતાપૂર્વક ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે, જેથી હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સની સુરક્ષા સાથે દેશ ખરા અર્થમાં તંદુરસ્ત બની શકે.
