હોર્મુઝ ફરી બંધ! મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ વચ્ચે ઈરાનનો મોટો નિર્ણય, વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર સંકટના વાદળ
મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષોએ હવે એક એવા વળાંક પર દસ્તક આપી છે જે માત્ર પ્રાદેશિક જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાને હચમચાવી શકે છે. વિશ્વના સૌથી વ્યૂહાત્મક અને મહત્વપૂર્ણ તેલ પુરવઠા માર્ગ ગણાતા ‘હોર્મુઝ જળડમરુમધ્ય’ (Strait of Hormuz) ને ઈરાન દ્વારા અનિશ્ચિત સમય માટે બંધ કરી દેવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ નિર્ણયે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો છે, કારણ કે આ માર્ગ દ્વારા દુનિયાના એક મોટા હિસ્સામાં તેલનો પુરવઠો પહોંચાડવામાં આવે છે.
શા માટે લેવાયો આ આકરો નિર્ણય?
ઈરાનના ટોચના સૈન્ય કમાન્ડ દ્વારા આ રણનીતિક દરિયાઈ માર્ગ પર તમામ પ્રકારના વ્યાપારી જહાજોની અવરજવર પર પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો છે. ઈરાનનો સ્પષ્ટ આરોપ છે કે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા લેબનોન સંબંધિત શાંતિ કરારની શરતોનું ઉલ્લંઘન કરવામાં આવ્યું છે. ઈરાનની સૈન્ય કમાન ‘ખાતમ અલ-અંબિયા સેન્ટ્રલ હેડક્વાર્ટર’ દ્વારા જારી કરવામાં આવેલા સત્તાવાર નિવેદનમાં આ પગલાને અમેરિકા અને ઈઝરાયેલની ‘વાદાખિલાફી’નો જવાબ ગણાવ્યો છે.
ઈરાની સેનાનું કહેવું છે કે, “અમેરિકાએ સંઘર્ષવિરામ કરારની પ્રથમ કલમનું ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન કર્યું છે. એક તરફ શાંતિની વાતો થઈ રહી છે, તો બીજી તરફ દક્ષિણ લેબનોનમાં ઈઝરાયેલ દ્વારા સતત હુમલાઓ કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ હુમલાઓને કારણે લાખો નિર્દોષ લોકો વિસ્થાપિત થયા છે અને મોટા પાયે જાન-માલનું નુકસાન થયું છે.”
શાંતિ સમજૂતીનો ભંગ અને તણાવની પરાકાષ્ઠા
વર્ષોથી મધ્ય પૂર્વના દેશો વચ્ચે એક નાજુક સંતુલન જળવાયેલું હતું, જે લેબનોનમાં થયેલા તાજેતરના હુમલાઓ બાદ તૂટી ગયું છે. ઈરાનના મતે, ઈઝરાયેલ ‘ઝાયોની શાસન’ તરીકે લેબનોનમાં જે પ્રકારની હિંસા આચરી રહ્યું છે, તેમાં અમેરિકાનું મૌન અથવા સમર્થન કરારનો સીધો ભંગ છે.
ઈરાની સેનાનું આ નિવેદન સ્પષ્ટ કરે છે કે તેઓ હવે મૌન રહીને આ બધું જોઈ શકતા નથી. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને બંધ કરીને ઈરાને દુનિયાને એ બતાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે જો શાંતિનો રસ્તો અપનાવવામાં નહીં આવે, તો તેના પરિણામો આખી દુનિયાએ ભોગવવા પડશે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર શું થશે અસર?
હોર્મુઝ જળડમરુમધ્ય એ વિશ્વની તેલ સપ્લાય ચેઈનની મુખ્ય નસ છે. દરરોજ લાખો બેરલ તેલ આ સાંકડા માર્ગમાંથી પસાર થઈને એશિયા, યુરોપ અને અમેરિકાના બજારો સુધી પહોંચે છે. જો આ માર્ગ લાંબો સમય બંધ રહે, તો તેલના ભાવમાં આસમાની ઉછાળો આવી શકે છે.
તેલના ભાવમાં વધારો: પુરવઠો ખોરવાતા વિશ્વભરમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં મોટો વધારો જોવા મળી શકે છે.
મોંઘવારીનો માર: તેલના ભાવ વધવાની સીધી અસર પરિવહન ખર્ચ પર પડે છે, જેનાથી તમામ પ્રકારની આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ મોંઘી થઈ શકે છે.
શેરબજારમાં અસ્થિરતા: આ નિર્ણયને કારણે વૈશ્વિક શેરબજારોમાં ઘટાડો થવાની અને અનિશ્ચિતતા ફેલાવવાની પૂરી શક્યતા છે.
અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ માટે સંદેશ
ઈરાનનું આ પગલું માત્ર એક દરિયાઈ માર્ગ બંધ કરવા પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તે અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો માટે એક રાજદ્વારી ચેતવણી પણ છે. ઈરાન આ દ્વારા એ સાબિત કરવા માંગે છે કે તેઓ મધ્ય પૂર્વની ભૌગોલિક રાજનીતિમાં એક મજબૂત ખેલાડી છે અને તેમને અવગણીને કોઈ પણ શાંતિ સમજૂતી સફળ થઈ શકતી નથી.
બીજી તરફ, ઈઝરાયેલ માટે આ સ્થિતિ વધુ જટિલ બની શકે છે. લેબનોનમાં તેમની લશ્કરી કાર્યવાહી હવે માત્ર સરહદી વિવાદ પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી, પરંતુ તે એક વિશાળ આર્થિક સંઘર્ષમાં ફેરવાઈ ગઈ છે.
આગળ શું થઈ શકે છે?
હાલમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ પર ચાંપતી નજર રાખી રહ્યો છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને અન્ય વૈશ્વિક સંસ્થાઓ માટે હવે પડકાર એ છે કે કેવી રીતે ઈરાન સાથે વાતચીત કરીને આ રસ્તો ફરીથી ખોલી શકાય અને વધતા તણાવને શાંત કરી શકાય.
જોકે, ઈરાનનું વલણ જોતા એવું લાગે છે કે જ્યાં સુધી લેબનોનમાં હિંસા બંધ નહીં થાય અને કરારનું પાલન નહીં થાય, ત્યાં સુધી તેઓ આ માર્ગ ખોલવા માટે તૈયાર નહીં હોય. આ સ્થિતિ વિશ્વના શાંતિપ્રેમી લોકો માટે એક મોટી ચિંતાનો વિષય છે.
મધ્ય પૂર્વનો આ તાજો તણાવ ફરી એકવાર સાબિત કરે છે કે વિશ્વ કેટલું એકબીજા સાથે જોડાયેલું છે. એક દેશની કાર્યવાહી બીજા દેશના અર્થતંત્રને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરી શકે છે, તેનું આ ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું બંધ થવું એ વિશ્વ માટે એક ‘વેક-અપ કોલ’ સમાન છે. હવે એ જોવું રહ્યું કે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ આ પડકારને કેવી રીતે ઝીલે છે અને શું કોઈ એવી કૂટનીતિક સમજૂતી શક્ય છે જે ફરીથી દુનિયાને શાંતિના માર્ગે લાવી શકે.
