ઉત્તર ભારતમાં ધ્રુજી ધરા: અફઘાનિસ્તાનમાં 6.2ની તીવ્રતાના ભૂકંપના કારણે દિલ્હી-NCR, કાશ્મીર અને હિમાચલમાં ભારે આંચકા, લોકો ઘરની બહાર દોડી આવ્યા
શનિવારની એક સામાન્ય સાંજ અચાનક જ ડર અને અફરાતફરીમાં ફેરવાઈ ગઈ હતી. દિલ્હી-NCR સહિત સમગ્ર ઉત્તર ભારતના અનેક રાજ્યોમાં ભૂકંપના જોરદાર આંચકા અનુભવાયા હતા. વિકેન્ડની સાંજે જ્યારે લોકો પોતાના પરિવારો સાથે ઘરોમાં આરામ કરી રહ્યા હતા અથવા બજારોમાં હતા, ત્યારે અચાનક જમીન ધ્રુજવા લાગી હતી. આંચકા એટલા તીવ્ર હતા કે ક્ષણભરમાં જ લોકોમાં ગભરાટ ફેલાઈ ગયો હતો અને સેંકડો લોકો પોતાના જીવ બચાવવા માટે બહુમાળી ઇમારતો, ઘરો અને ઓફિસોમાંથી ખુલ્લા મેદાન તરફ દોડી આવ્યા હતા.
રાહતની વાત એ છે કે આ લખાય છે ત્યાં સુધી ઉત્તર ભારતના કોઈ પણ વિસ્તારમાંથી જાનમાલના મોટા નુકસાનના કે કોઈ જાનહાનિના અહેવાલો સામે આવ્યા નથી. પરંતુ થોડીક સેકન્ડો સુધી ચાલેલી આ ધ્રુજારીએ લોકોના મનમાં ભારે ભય પેદા કરી દીધો હતો.
દિલ્હી-NCR અને ઉત્તર ભારતમાં ભયનો માહોલ
દિલ્હી અને તેની આસપાસના વિસ્તારો (નોઈડા, ગાઝિયાબાદ, ગુરુગ્રામ અને ફરીદાબાદ) માં બહુમાળી ઇમારતોની સંખ્યા ખૂબ વધારે છે. શનિવારે સાંજે જ્યારે ભૂકંપ આવ્યો ત્યારે આ ઊંચી ઇમારતોમાં રહેતા લોકોને જોરદાર આંચકા અનુભવાયા હતા. પંખા હલવા લાગ્યા હતા અને ઘરમાં રાખેલો સામાન ધ્રુજવા લાગ્યો હતો. સોશિયલ મીડિયા પર લોકોએ તરત જ વીડિયો શેર કરવાનું શરૂ કરી દીધું હતું, જેમાં લોકો સોસાયટીના કમ્પાઉન્ડમાં એકઠા થયેલા જોવા મળ્યા હતા.
દિલ્હી-NCR ઉપરાંત ઉત્તર ભારતના અન્ય અગ્રણી શહેરો અને રાજ્યો જેવા કે ચંદીગઢ, પંજાબ, હરિયાણા, હિમાચલ પ્રદેશ અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પણ આ ભૂકંપની વ્યાપક અસર જોવા મળી હતી. દરેક જગ્યાએ લોકો સાવચેતીના ભાગરૂપે ખુલ્લા વિસ્તારોમાં આવી ગયા હતા અને લાંબા સમય સુધી અંદર જવાનું ટાળ્યું હતું.
જમ્મુ-કાશ્મીર અને હિમાચલમાં બેવડો ફટકો
જમ્મુ અને કાશ્મીરના પહાડી વિસ્તારોમાં ભૂકંપના આંચકા વધુ તીવ્રતાથી અનુભવાયા હતા. કાશ્મીર ખીણના અનેક વિસ્તારોમાં શનિવારે સાંજે હળવા અને મધ્યમ આંચકા આવતા જ સ્થાનિક રહેવાસીઓ તુરંત ઘરોની બહાર દોડી આવ્યા હતા. વહીવટીતંત્રના જણાવ્યા અનુસાર, તેઓ સતત પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યા છે અને સરહદી વિસ્તારોમાં એલર્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. સદનસીબે ત્યાંથી પણ હજુ સુધી કોઈ મોટી હોનારતના સમાચાર નથી.
બીજી તરફ, હિમાચલ પ્રદેશ માટે આ દિવસ વધુ ચિંતાજનક રહ્યો હતો કારણ કે ત્યાં એક જ દિવસમાં બે વાર ધરતી ધ્રુજી હતી. શનિવારે સાંજના આંચકા પહેલા, સવારે 11:38 વાગ્યે હિમાચલ પ્રદેશના ચંબા જિલ્લામાં 3.2 ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ આવી ચૂક્યો હતો. આ સવારનો ભૂકંપ જમીનથી માત્ર 5 કિલોમીટરની ઊંડાઈએ હતો અને તેનું કેન્દ્ર ધર્મશાળાથી લગભગ 22 કિલોમીટર દૂર ઉત્તર-ઉત્તરપશ્ચિમમાં નોંધાયું હતું. જો કે તે ઓછી તીવ્રતાનો હોવાથી નુકસાન થયું ન હતું, પણ સાંજના બીજા આંચકાએ પહાડી રાજ્યના લોકોની ચિંતા બમણી કરી દીધી હતી.
ભૂકંપનું મુખ્ય કેન્દ્ર: અફઘાનિસ્તાનનો હિન્દુકુશ વિસ્તાર
આ આખા ઉત્તર ભારતમાં આવેલા આંચકાઓનું મુખ્ય કારણ ભારતની સરહદોથી ઘણું દૂર હતું. શનિવારે સાંજે ભારતીય સમય અનુસાર 7:04 વાગ્યે અફઘાનિસ્તાનના હિન્દુકુશ ક્ષેત્રમાં 6.2 ની તીવ્રતાનો અત્યંત શક્તિશાળી ભૂકંપ આવ્યો હતો. ભૂકંપશાસ્ત્રના નિયમો મુજબ 6.0 થી વધુ તીવ્રતા ધરાવતો ભૂકંપ ઘણો વિનાશક સાબિત થઈ શકે છે.
પરંતુ આ ભૂકંપમાં એક ખાસ બાબત એ હતી કે તેનું કેન્દ્ર જમીનની અંદર 215 કિલોમીટરની ઊંડાઈએ હતું. તેનું ચોક્કસ સ્થાન ઉત્તરપૂર્વીય અફઘાનિસ્તાનમાં કાલાફગનથી આશરે 81 કિલોમીટર દૂર હતું.
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અનુભવાયેલી અસરો
ભૂકંપ ખૂબ જ ઊંડાઈએ આવ્યો હોવાને કારણે તેના આંચકા કોઈ એક ચોક્કસ વિસ્તાર પૂરતા સીમિત ન રહેતા ખૂબ જ વિશાળ ભૌગોલિક ક્ષેત્રમાં ફેલાઈ ગયા હતા. આ ભૂકંપની અસર માત્ર અફઘાનિસ્તાન પૂરતી મર્યાદિત નહોતી, પરંતુ તેનાથી 8 દેશોની ધરતી ધ્રુજી ઉઠી હતી:
- અફઘાનિસ્તાન
- પાકિસ્તાન
- ભારત
- ચીન
- તાજિકિસ્તાન
- ઉઝબેકિસ્તાન
- કિર્ગિસ્તાન
- તુર્કમેનિસ્તાન
- પાકિસ્તાનના ઈસ્લામાબાદ, લાહોર અને પેશાવર જેવા મોટા શહેરોમાં પણ ભારે ગભરાટ ફેલાયો હતો.
વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ: ઊંડો ભૂકંપ શા માટે બચાવ સમાન બન્યો?
ભૂકંપ વૈજ્ઞાનિકો (Seismologists) ના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે પણ 6.2 ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ આવે છે, ત્યારે તે સપાટી પર વ્યાપક તબાહી મચાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. ઈમારતો ધારાશાહી થઈ શકે છે અને મોટા પાયે જાનહાની થઈ શકે છે. જો કે, આ કિસ્સામાં 215 કિલોમીટરની ઊંડાઈ (Deep-focus earthquake) આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ.
National Center for Seismology (@NCS_Earthquake) posts, “EQ of M: 6.2, On: 27/06/2026 19:04:51 IST, Lat: 36.442 N, Long: 70.672 E, Depth: 215 Km, Location: Afghanistan.” pic.twitter.com/VrpSCaxqgP
— Press Trust of India (@PTI_News) June 27, 2026
જ્યારે ભૂકંપનું કેન્દ્ર જમીનમાં ખૂબ ઊંડે હોય છે, ત્યારે તેની ઉર્જા સપાટી સુધી પહોંચતા પહોંચતા ઘણી વહેંચાઈ જાય છે અને નબળી પડી જાય છે. આ જ કારણ છે કે આંચકા ખૂબ દૂર સુધી (જેમ કે દિલ્હી-NCR સુધી જે કેન્દ્રથી સેંકડો કિલોમીટર દૂર છે) અનુભવાયા ખરા, પરંતુ તેની વિનાશક ક્ષમતા ઘટી ગઈ હતી. જો આ જ તીવ્રતાનો ભૂકંપ જમીનની સપાટીથી માત્ર 10 કે 20 કિલોમીટરની ઊંડાઈએ આવ્યો હોત, તો અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાનમાં મોટી તબાહી જોવા મળી શકી હોત.
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને સાવચેતીના પગલાં
આ ઘટનાએ ફરી એકવાર આપણને પ્રકૃતિની શક્તિ અને આપત્તિઓ સામે આપણી સજ્જતાની યાદ અપાવી દીધી છે. દિલ્હી-NCR અને ઉત્તર ભારતનો મોટો હિસ્સો ભૂકંપના હાઈ-રિસ્ક ઝોન (ઝોન 4 અને ઝોન 5) માં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં વહીવટીતંત્ર દ્વારા લોકોને હંમેશા સતર્ક રહેવાની અપીલ કરવામાં આવે છે.
યાદ રાખવાના મહત્વના નિયમો:
ગભરાશો નહીં: ભૂકંપ આવે ત્યારે સૌથી પહેલા શાંત રહો. ગભરાટમાં દોડાદોડી કરવાથી ઈજા થવાની સંભાવના વધી જાય છે.
ડ્રોપ, કવર અને હોલ્ડ: જો તમે ઘરની અંદર હોવ તો મજબૂત ટેબલ કે ફર્નિચરની નીચે આશરો લો અને તેને મજબૂતીથી પકડી રાખો.
લિફ્ટનો ઉપયોગ ટાળો: બહુમાળી ઇમારતોમાંથી નીચે ઉતરવા માટે ક્યારેય પણ લિફ્ટનો ઉપયોગ ન કરવો, માત્ર દાદર (સીડી) નો જ ઉપયોગ કરવો.
ખુલ્લા મેદાનમાં જાઓ: જો શક્ય હોય તો વહેલી તકે ઈમારતો, વીજળીના થાંભલા અને વૃક્ષોથી દૂર ખુલ્લા મેદાનમાં પહોંચી જવું.
