પાકિસ્તાનનો એક મોટો બજાર છીનવાઈ જશે? ભારત અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે બાસમતી ચોખાને લઈને મોટો ખેલ!
વૈશ્વિક બજારમાં પોતાની ગુણવત્તાસભર પેદાશો માટે જાણીતા ભારત માટે એક ખૂબ જ મહત્વના સમાચાર સામે આવ્યા છે. ભારત પોતાના પ્રખ્યાત બાસમતી ચોખાની નિકાસ વધારવા માટે નવા માર્ગો શોધી રહ્યું છે, અને આ દિશામાં અફઘાનિસ્તાન એક મોટું અને નવું બજાર બનીને ઉભરી રહ્યું છે. તાજેતરમાં પીએચડી (PHD) ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઈન્ડસ્ટ્રીના એક આયોજનમાં બંને દેશોના ઉચ્ચ અધિકારીઓ વચ્ચે આ બાબતે પ્રાથમિક ચર્ચાઓ શરૂ થઈ છે. જો આ વાટાઘાટો સફળતાપૂર્વક કોઈ નક્કર કરારમાં પરિણમશે, તો તે ભારત માટે આર્થિક રીતે ફાયદાકારક સાબિત થશે, જ્યારે પાકિસ્તાન માટે એક મોટો આર્થિક ઝટકો સાબિત થઈ શકે છે.
પાકિસ્તાનનું મોટું બજાર કેમ જોખમમાં છે?
અફઘાનિસ્તાનમાં બાસમતી ચોખાની વાર્ષિક માંગ અંદાજે ૫ લાખ ટન જેટલી છે. અત્યાર સુધી ભૌગોલિક નિકટતા અને પાકિસ્તાન સાથેના જમીની સંપર્કને કારણે અફઘાનિસ્તાન તેની મોટાભાગની જરૂરિયાત પાકિસ્તાનથી જ પૂરી કરતું આવ્યું છે. પાકિસ્તાન માટે અફઘાનિસ્તાન એક સુરક્ષિત અને વિશાળ બજાર રહ્યું છે. જો કે, હવે ભારત અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે સીધા વેપારના દ્વાર ખુલે છે, તો પાકિસ્તાન માટે તેની આ બજારહિસ્સેદારી (Market Share) ગુમાવવાનો વારો આવશે. પાકિસ્તાની અર્થતંત્ર માટે આ એક મોટું નુકસાન હશે, કારણ કે તેઓ પોતાનું એક કદાવર ગ્રાહક દેશ ગુમાવી શકે છે.
અફઘાનિસ્તાન કેમ ભારત તરફ વળી રહ્યું છે?
રાજકીય અને કૂટનીતિક તણાવને કારણે છેલ્લા કેટલાક સમયથી પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધોમાં ભારે કડવાશ આવી છે. બંને દેશો વચ્ચેના વ્યાપારિક સંબંધો ખૂબ જ નબળા પડ્યા છે, જેની સીધી અસર અફઘાનિસ્તાનની આયાત પર પડી છે. ‘બિઝનેસલાઈન’ના એક અહેવાલ મુજબ, અફઘાનિસ્તાન હાલમાં પણ ભારતીય બાસમતી ચોખાની ખરીદી કરે છે, પરંતુ તે સીધી રીતે નહીં, પણ દુબઈ અને ઈરાનના વેપારીઓ દ્વારા ‘ઈનડાયરેક્ટ’ (પરોક્ષ) રીતે થાય છે.
આ પરોક્ષ વેપારને કારણે અફઘાનિસ્તાનને ચોખા મોંઘા પડે છે, કારણ કે તેમાં વચેટિયાઓનો ખર્ચ અને પરિવહનનો વધારાનો ભાર ઉમેરાય છે. હવે અફઘાનિસ્તાન સમજી ગયું છે કે જો તેઓ સીધો ભારત સાથે વેપાર કરે તો તેમને ગુણવત્તાયુક્ત ચોખા વ્યાજબી ભાવે મળી શકે છે. આ જ કારણ છે કે તેઓ પાકિસ્તાન પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને ભારત સાથે નવી વ્યાપારિક ભાગીદારી તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.
ભારત-અફઘાનિસ્તાન વ્યાપારનો ઈતિહાસ
ભારત અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે બાસમતી ચોખાનો વેપાર વર્ષોથી ચાલી રહ્યો છે, પરંતુ તે મર્યાદિત રહ્યો છે. વર્ષ ૨૦૦૫-૦૬ માં ભારતે અફઘાનિસ્તાનને આશરે ૬૩ ટન ચોખા નિકાસ કર્યા હતા. વચ્ચેના ગાળામાં આ વેપાર થોડો ધીમો પડ્યો, પણ ૨૦૧૦-૧૧ થી તેમાં ફરી વેગ આવ્યો. સૌથી નોંધપાત્ર પ્રદર્શન ૨૦૨૦-૨૧ ના વર્ષમાં જોવા મળ્યું હતું, જ્યારે ભારતે અફઘાનિસ્તાનને ૧૦૮.૯ કરોડ રૂપિયાની કિંમતના ૧૯,૪૪૦ ટન બાસમતી ચોખા નિકાસ કર્યા હતા.
તાજેતરના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, એપ્રિલ ૨૦૨૬ માં પણ ભારતે ૯૭૯ ટન બાસમતી ચોખા અફઘાનિસ્તાન મોકલ્યા હતા, જેની કિંમત અંદાજે ૭.૭૪ કરોડ રૂપિયા હતી. આ આંકડા દર્શાવે છે કે અફઘાનિસ્તાનમાં ભારતીય ચોખાની માંગ સતત અસ્તિત્વમાં છે અને હવે તેને વિસ્તૃત કરવાની પૂરી તક છે.
ભારત માટે આ સોદો કેટલો મહત્વનો છે?
ભારત માટે અફઘાનિસ્તાન સાથેની આ સંભવિત ડીલ માત્ર ચોખા વેચવા પૂરતી સીમિત નથી. તે ભારતની ‘સોફ્ટ પાવર’ અને આર્થિક મુત્સદ્દીગીરીનું પણ પ્રદર્શન છે. અફઘાનિસ્તાન જેવા દેશોમાં ભારતીય માલની પહોંચ વધવાથી ક્ષેત્રિય સ્તરે ભારતનું પ્રભુત્વ વધશે. વળી, આપણા ખેડૂતો અને નિકાસકારોને પણ આ વેપારથી નવી આવક મળશે. બાસમતી ચોખાનો વિશ્વવ્યાપી ગ્રેડ વધારવા માટે ભારત સતત પ્રયત્નશીલ છે, અને અફઘાનિસ્તાનનું બજાર તેમાં એક મજબૂત કડી સાબિત થઈ શકે છે.
પડકારો અને ભવિષ્યની દિશા
જોકે, આ વેપારમાં કેટલાક પડકારો પણ છે, જેમાં મુખ્ય છે પરિવહન અને લોજિસ્ટિક્સ. પાકિસ્તાન સાથેના તણાવને કારણે જમીન માર્ગે નિકાસ કરવામાં મુશ્કેલીઓ પડી શકે છે. પરંતુ ભારત ઈરાનના ચાબહાર પોર્ટ દ્વારા અફઘાનિસ્તાન સુધી પહોંચવાનો વિકલ્પ પહેલેથી જ વિકસાવી રહ્યું છે. જો બંને દેશો વચ્ચે એક ચોક્કસ વ્યાપારિક કરાર થાય છે, તો આ લોજિસ્ટિકલ પડકારો પણ સરળતાથી હલ કરી શકાય તેમ છે.
