શું હવે ફ્રી નહીં રહે UPI પેમેન્ટ? નાણાં મંત્રાલયના આ ૨ નવા વિકલ્પો જાણીને વેપારીઓની ચિંતા વધી!
આજના ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોન વાપરતી લગભગ દરેક વ્યક્તિ ‘યુપીઆઈ’ (Unified Payments Interface – UPI) નો ઉપયોગ કરે છે. શાકભાજીની લારીથી લઈને મોટા શોપિંગ મોલ સુધી, દરેક જગ્યાએ ક્યૂઆર કોડ (QR Code) સ્કેન કરીને ચૂકવણી કરવી એ આપણી રોજિંદી આદત બની ગઈ છે. ગ્રાહકો માટે આ સુવિધા તદ્દન મફત હોવાથી દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો વ્યાપ અભૂતપૂર્વ રીતે વધ્યો છે. પરંતુ, આ મફત સેવાની પાછળ કામ કરતી બેંકો અને પેમેન્ટ કંપનીઓનો ટેકનિકલ ખર્ચ સતત વધી રહ્યો છે. આ જ કારણસર હવે યુપીઆઈ સિસ્ટમને લઈને એક ખૂબ જ મહત્વના સમાચાર સામે આવ્યા છે.
સરકાર હવે યુપીઆઈ દ્વારા થતા કેટલાક મોટા અને ચોક્કસ નાણાકીય વ્યવહારો પર ‘મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ’ (MDR) એટલે કે ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જ લાગુ કરવા પર ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે. નાણાં મંત્રાલયે સંસદની નાણાકીય બાબતોની સ્થાયી સમિતિ સમક્ષ આ અંગેનો અહેવાલ રજૂ કર્યો છે. જોકે, આ ચર્ચાની વચ્ચે સામાન્ય નાગરિકો માટે રાહતના સમાચાર એ છે કે સામાન્ય ગ્રાહકો માટે યુપીઆઈ પેમેન્ટ હંમેશની જેમ તદ્દન મફત જ રહેશે.
યુપીઆઈ સિસ્ટમને મજબૂત કરવા સરકારના ૨ મોટા વિકલ્પો
ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસીસ (DFS) ના જણાવ્યા અનુસાર, યુપીઆઈ ઇકોસિસ્ટમને આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર અને લાંબા સમય સુધી ટકાવી રાખવા માટે નાણાં મંત્રાલયે સંસદીય સમિતિ સમક્ષ બે મુખ્ય વિકલ્પો રજૂ કર્યા છે:
૧. મોટા વ્યવહારો પર મર્ચન્ટ ચાર્જ (MDR): આ વિકલ્પ હેઠળ, તમામ ટ્રાન્ઝેક્શન પર ચાર્જ નહીં લાગે. પરંતુ, જો કોઈ મોટો વ્યવસાયી કે કોર્પોરેટ મર્ચન્ટ ખૂબ મોટી રકમનું યુપીઆઈ પેમેન્ટ સ્વીકારે છે, તો તેમની પાસેથી ચોક્કસ ટકાવારી મુજબ એમડીઆર (MDR) વસૂલવામાં આવી શકે છે. MDR એ એવો શુલ્ક છે જે ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારવા બદલ વેપારીઓએ બેંકો અથવા પેમેન્ટ ગેટવે કંપનીઓને ચૂકવવો પડે છે.
૨. તબક્કાવાર ઇન્સેન્ટિવ સિસ્ટમ (Tiered Incentive System): બીજો વિકલ્પ એ છે કે સરકાર યુપીઆઈ ઓપરેટ કરતી સંસ્થાઓને આપતી આર્થિક મદદ એકસાથે બંધ કરવાને બદલે તબક્કાવાર (Step-by-step) ઓછી કરે. આ માટે એક ટિયર-આધારિત (સ્તરીય) ઇન્સેન્ટિવ સિસ્ટમ શરૂ કરી શકાય છે, જેથી આગામી થોડા વર્ષોમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇન્ડસ્ટ્રી પોતે જ એટલી સક્ષમ બની જાય કે સરકાર પરથી તેનું નાણાકીય ભારણ ઓછું થઈ શકે.
સરકાર પર વધી રહ્યું છે કરોડોનું નાણાકીય ભારણ
હવે પ્રશ્ન એ થાય કે સરકારે આ પ્રકારનો ફેરફાર વિચારવાની જરૂર કેમ પડી? સંસદીય સમિતિના અહેવાલમાં આનું મુખ્ય કારણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે. ભારતમાં યુપીઆઈ વ્યવહારોને પ્રોત્સાહન આપવા અને ‘ઝીરો એમડીઆર’ (નિલ ચાર્જ) ની નીતિને કારણે બેંકો અને પેમેન્ટ કંપનીઓને થતા નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે સરકારે ચાલુ બજેટમાં આશરે રૂ. ૨,૦૦૦ કરોડની આર્થિક સહાય ફાળવી છે.
સામે પક્ષે, ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇન્ડસ્ટ્રીના અંદાજ મુજબ, આખી યુપીઆઈ સિસ્ટમને સુવ્યવસ્થિત ચલાવવાનો વાર્ષિક ઓપરેશનલ ખર્ચ (ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સર્વર મેઇન્ટેનન્સ અને સિક્યુરિટી વગેરે) આશરે રૂ. ૨૦,૭૦૦ કરોડ સુધી પહોંચી ગયો છે. આનો અર્થ એ થયો કે સરકાર દ્વારા આપવામાં આવતી વર્તમાન મદદ ઇન્ડસ્ટ્રીના વાસ્તવિક ખર્ચની સરખામણીએ ખૂબ જ ઓછી છે. સમિતિએ ચેતવણી આપી છે કે જો આ નાણાકીય તફાવત લાંબો સમય ચાલશે, તો તેની સીધી અસર યુપીઆઈ સિસ્ટમની સાયબર સુરક્ષા, સર્વર ક્ષમતા અને નવા ટેકનિકલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં થતા રોકાણ પર પડી શકે છે. પરિણામે પેમેન્ટ ફેલ થવાના કિસ્સા વધી શકે છે.
ઇતિહાસ પર નજર: યુપીઆઈ પર પહેલાં પણ ચાર્જ લાગતો હતો
ઘણા લોકો કદાચ નહીં જાણતા હોય કે ભારતમાં યુપીઆઈ મર્ચન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન પર શરૂઆતમાં મફત સેવા નહોતી. વર્ષ ૨૦૧૯ સુધી કેટલાક ચોક્કસ વ્યાપારી વ્યવહારો પર ટ્રાન્ઝેક્શનની કુલ રકમના ૦.૩૦ ટકા સુધીનો એમડીઆર (MDR) લેવામાં આવતો હતો.
જોકે, દેશમાં ડિજિટલ અર્થતંત્રને વેગ આપવા અને લોકોને રોકડ (Cash) ના ઉપયોગથી દૂર કરીને ડિજિટલ પેમેન્ટ તરફ વાળવા માટે સરકારે જાન્યુઆરી ૨૦૨૦થી તમામ પ્રકારના યુપીઆઈ વ્યવહારો પર ‘ઝીરો એમડીઆર’ નીતિ લાગુ કરી દીધી હતી. આ નીતિ અત્યંત સફળ રહી અને ભારતે ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં વૈશ્વિક સ્તરે ડંકો વગાડ્યો. પરંતુ હવે જ્યારે આ સિસ્ટમ પરિપક્વ થઈ ગઈ છે, ત્યારે મોટા ટ્રાન્ઝેક્શન્સ માટે ફરીથી જૂની વ્યવસ્થામાં આંશિક સુધારો કરવા અંગે વિચારણા ચાલી રહી છે.
સામાન્ય ગ્રાહકો અને નાના વેપારીઓ પર શું અસર થશે?
આ અહેવાલ સામે આવ્યા બાદ સામાન્ય લોકોમાં થોડી ચિંતા જોવા મળી હતી, પરંતુ નાણાં મંત્રાલયની સ્પષ્ટતા મુજબ ગભરાવાની કોઈ જરૂર નથી:
-
સામાન્ય ગ્રાહકો: તમે તમારા મિત્રને પૈસા મોકલો, કરિયાણું ખરીદો કે દૂધ-શાકભાજીવાળાને પૈસા ચૂકવો – આ તમામ સામાન્ય દૈનિક વ્યવહારો પર કોઈ જ ચાર્જ લાગશે નહીં. ગ્રાહકો માટે યુપીઆઈ ફ્રી જ રહેશે.
-
નાના વેપારીઓ: નાના દુકાનદારો જેઓ મર્યાદિત રકમનું ટ્રાન્ઝેક્શન કરે છે, તેમને પણ આ પ્રસ્તાવિત ચાર્જમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવે તેવી પૂરેપૂરી સંભાવના છે.
-
મોટા મર્ચન્ટ્સ: આ ચાર્જ માત્ર ઈ-કોમર્સ વેબસાઈટ્સ, મોટા શોરૂમ્સ કે લાખો રૂપિયાનું ટ્રાન્ઝેક્શન કરતા વ્યાપારી એકમો પર જ લાગુ થઈ શકે છે, જેથી સિસ્ટમ ચલાવવાનો ખર્ચ નીકળી શકે.
નાણાકીય સ્થાયી સમિતિનું માનવું છે કે યુપીઆઈ જેવી ગૌરવશાળી ભારતીય ટેક્નોલોજી લાંબા ગાળે સુરક્ષિત અને અવિરત ચાલતી રહે તે માટે આર્થિક સંતુલન જાળવવું અત્યંત જરૂરી છે. સરકાર ટૂંક સમયમાં જ ઇન્ડસ્ટ્રીના હિતધારકો સાથે ચર્ચા કરીને આ અંગેનો અંતિમ નિર્ણય જાહેર કરી શકે છે.
