શું દવાઓની કિંમત બની રહી છે વૈશ્વિક ટ્રેડ વોરનું કારણ? અમેરિકા અને જર્મની વચ્ચેના વિવાદનું સત્ય
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં જ્યારે ટ્રેડ વોર (વેપાર યુદ્ધ) ની વાત આવે છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે ચીન કે રશિયાનું નામ મોખરે હોય છે. પરંતુ હાલમાં એક એવો વિવાદ સામે આવ્યો છે જેણે પશ્ચિમી વિશ્વના બે મિત્ર દેશો – અમેરિકા અને જર્મની – ને સામસામે લાવી દીધા છે. મુદ્દો છે: દવાઓની કિંમતો. અમેરિકાના વહીવટીતંત્રનો આરોપ છે કે જર્મની દવાઓના ભાવ સસ્તા રાખીને અમેરિકી દર્દીઓ અને કંપનીઓ પર આર્થિક બોજ વધારી રહ્યું છે. શું આ આરોપ સાચો છે કે પછી આ માત્ર એક રાજકીય દાવપેચ છે? ચાલો વિગતે સમજીએ.
વિવાદની શરૂઆત: ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનો ‘રિપિંગ ઓફ’ (લૂંટ) નો આરોપ
અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું માનવું છે કે દુનિયાના તમામ દેશો અમેરિકાને દવાઓના ક્ષેત્રમાં ‘લૂંટી’ રહ્યા છે. અમેરિકી સરકારનું કહેવું છે કે જ્યારે જર્મની જેવા દેશો તેમના નાગરિકો માટે દવાઓના ભાવ સસ્તા રાખવા માટે સરકાર દ્વારા ભાવનું નિયમન (Price Regulation) કરે છે, ત્યારે તેનું નુકસાન અમેરિકાએ ભોગવવું પડે છે. અમેરિકી તર્ક એવો છે કે નવી દવાઓની શોધ અને સંશોધન (R&D) માટે જે ખર્ચ થાય છે, તેનો મોટો હિસ્સો અમેરિકી દર્દીઓ ચૂકવે છે, જેથી જર્મન દર્દીઓ સસ્તી દવાઓ મેળવી શકે.
આ મુદ્દાને ઉકેલવા માટે, અમેરિકાએ ‘ટ્રેડ એક્ટ 1974’ ની કલમ 301 હેઠળ જર્મની વિરુદ્ધ તપાસ શરૂ કરી છે. જો આ તપાસમાં અમેરિકાનો આરોપ સાબિત થાય, તો આગામી સપ્ટેમ્બર મહિનામાં જર્મન દવાઓ પર નવા ટેરિફ (આયાત જકાત) લાદવામાં આવી શકે છે.
જર્મનીની હેલ્થકેર સિસ્ટમ: કેમ સસ્તી છે દવાઓ?
જર્મનીમાં દવાઓના ભાવ સરકાર અને જાહેર સ્વાસ્થ્ય વીમા કંપનીઓ (Public Health Insurance) દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. આ એક કેન્દ્રીય વ્યવસ્થા છે. જર્મનીનું માનવું છે કે આરોગ્ય એ મૂળભૂત અધિકાર છે, તેથી દવાઓ સામાન્ય માણસની પહોંચમાં હોવી જોઈએ. આ સિસ્ટમ હેઠળ, જ્યારે કોઈ નવી દવા માર્કેટમાં આવે છે, ત્યારે કંપનીએ સાબિત કરવું પડે છે કે તે જૂની દવાઓ કરતા કેટલી વધુ અસરકારક છે. જો તે વધારાની અસરકારકતા સાબિત ન કરી શકે, તો સરકાર તેના ઊંચા ભાવ ચૂકવવાનો ઇનકાર કરી દે છે.
જ્યારે અમેરિકામાં આવી કોઈ કેન્દ્રીય નિયમનકારી વ્યવસ્થા નથી. ત્યાં મોટાભાગની કિંમતો બજારના દબાણ અને ‘ફાર્મસી બેનિફિટ મેનેજર્સ’ (PBMs) નામના વચેટિયાઓ દ્વારા નક્કી થાય છે. આ વચેટિયાઓ ઘણીવાર અસ્પષ્ટ અને જટિલ પદ્ધતિથી કામ કરે છે, જેના પરિણામે અમેરિકામાં દવાઓના ભાવ આસમાને પહોંચી જાય છે.
એક ઉદાહરણ: ‘જારડિયન્સ’ (Jardiance) ની કિંમતનું અંતર
આ વિવાદને સમજવા માટે ‘જારડિયન્સ’ દવા જે ડાયાબિટીસ અને હૃદયની સારવારમાં વપરાય છે, તેનું ઉદાહરણ પૂરતું છે. જર્મનીમાં આ દવા સામાન્ય નાગરિકો માટે ખૂબ સસ્તી છે (ઘણીવાર 10 યુરો જેવી નજીવી રકમમાં મળી રહે છે), જ્યારે અમેરિકામાં તેની કિંમત 300 ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે. જો કે, અહીં એક મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે અમેરિકામાં ગરીબ અને વરિષ્ઠ નાગરિકો (Medicare/Medicaid) ને આ દવા ઘણી સસ્તી કે ફ્રી મળે છે. તો શું આ અંતર માત્ર બજારનું છે કે પછી સિસ્ટમનું? નિષ્ણાતો કહે છે કે અમેરિકી હેલ્થકેર માળખામાં પારદર્શિતાનો અભાવ જ આ ઊંચા ભાવનું મુખ્ય કારણ છે.
અમેરિકાની ટ્રેડ તપાસ પાછળના અન્ય કારણો
માત્ર દવાઓની કિંમત જ નહીં, પરંતુ રાજકીય કારણો પણ જવાબદાર છે. જર્મનીના સ્વાસ્થ્ય મંત્રી નીના વાર્કેન દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલ નવું ‘હેલ્થકેર સેવિંગ્સ પેકેજ’ અમેરિકાને પસંદ નથી આવ્યું. આ પેકેજ મુજબ જર્મની ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ પાસેથી વધુ છૂટ (Rebates) મેળવવા માંગે છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે જો જર્મની વધુ કપાત માંગશે, તો કંપનીઓ આ નુકસાનની ભરપાઈ અમેરિકામાં ભાવ વધારીને કરશે, જે અમેરિકી વહીવટીતંત્ર માટે સ્વીકાર્ય નથી.
બીજી તરફ, અમેરિકાની ‘ફેડરલ ટ્રેડ કમિશન’ (FTC) પોતે પણ પોતાના દેશની સૌથી મોટી દવા વિતરણ કંપનીઓ (PBMs) પર તપાસ કરી રહી છે, જે સાબિત કરે છે કે સમસ્યા માત્ર જર્મનીમાં નથી, પણ અમેરિકાની પોતાની આંતરિક સિસ્ટમમાં પણ છે.
જર્મનીની ચિંતા અને સંભવિત પરિણામો
જર્મની માટે આ તપાસ ગંભીર છે કારણ કે તેના 20% થી વધુ ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનો અમેરિકામાં નિકાસ થાય છે. અમેરિકા જર્મની માટે સૌથી મોટું બજાર છે. જો અમેરિકા 10% થી 35% જેટલો ટેરિફ લાદે, તો જર્મનીના ફાર્મા ઉદ્યોગને અબજો યુરોનું નુકસાન થઈ શકે છે. આનાથી જર્મન અર્થતંત્રના તે ક્ષેત્ર પર મોટી અસર પડશે જે પહેલાથી જ માળખાગત ફેરફારોમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે.
જોકે, જર્મન ચાન્સેલર ફ્રેડરિક મર્ઝ આ મામલે શાંત જણાય છે. તેમનું કહેવું છે કે, “જો અમેરિકાને માહિતી જોઈતી હોય, તો અમે તે આપવામાં ખુશ છીએ, પરંતુ જર્મનીની હેલ્થકેર સિસ્ટમ અને તેના ભાવ નિર્ધારણના નિયમો બદલાશે નહીં.” જર્મની સ્પષ્ટપણે માને છે કે તેના ભાવ નિયંત્રણના નિયમો અતૂટ છે અને તેઓ તેના પર સમાધાન કરવા તૈયાર નથી.
આ વિવાદ સાબિત કરે છે કે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં સ્વાસ્થ્ય અને વેપાર હવે એકબીજામાં એટલા વણાઈ ગયા છે કે તેને અલગ કરવા મુશ્કેલ છે. એક તરફ અમેરિકા પોતાના નાગરિકોના ખિસ્સાનો બોજ ઘટાડવા માટે બાહ્ય દેશોને જવાબદાર ઠેરવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ જર્મની પોતાની સામાજિક કલ્યાણની નીતિઓ પર મક્કમ છે.
આગામી સપ્ટેમ્બર મહિનામાં જ્યારે તપાસનો રિપોર્ટ આવશે, ત્યારે જ નક્કી થશે કે શું આ માત્ર ધમકી છે કે પછી ખરેખર વેપાર યુદ્ધ શરૂ થશે. જો ટેરિફ લાદવામાં આવશે, તો તેનો સીધો માર દર્દીઓ પર પડશે, કારણ કે દવાઓના ભાવ વધશે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ વિવાદ સમજાવે છે કે જ્યારે બે મોટા અર્થતંત્રો પોતાની સ્વાર્થની લડાઈ લડે છે, ત્યારે અંતે તો ભોગ ગ્રાહકોએ જ લેવો પડે છે.
