અફઘાનિસ્તાનમાં પાકિસ્તાનની એરસ્ટ્રાઈક અને ભારત સાથેનો રાજદ્વારી સંઘર્ષ: શું આ દક્ષિણ એશિયા માટે મોટું જોખમ છે?
અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની સરહદ છેલ્લા કેટલાક સમયથી અશાંતિ અને સંઘર્ષનું કેન્દ્ર બની ગઈ છે. તાજેતરમાં પાકિસ્તાન દ્વારા અફઘાનિસ્તાનની ધરતી પર કરવામાં આવેલી એરસ્ટ્રાઈકે સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાના રાજકારણમાં એક નવો વિવાદ જગાવ્યો છે. ભારતે આ હુમલાને ‘આક્રમકતાનું કૃત્ય’ ગણાવીને તેની આકરી ટીકા કરી છે, જેની સામે પાકિસ્તાને ફરી એકવાર ભારત પર પાયાવિહોણા આરોપો મૂકીને બચાવ કરવાની કોશિશ કરી છે. આ ઘટનાક્રમ માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો સીમાવિવાદ નથી, પરંતુ આ વિસ્તારની શાંતિ અને સુરક્ષા માટે એક મોટો પડકાર છે.
શું બની હતી ઘટના?
પાકિસ્તાનના દાવા મુજબ, ૨૯ જૂનના રોજ તેમણે અફઘાનિસ્તાન સરહદ નજીક આતંકવાદી ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવીને એરસ્ટ્રાઈક કરી હતી, જેમાં ૨૯ આતંકવાદીઓ માર્યા ગયા હતા. પરંતુ આ દાવાની સામે અફઘાનિસ્તાનના તાલિબાન શાસન અને ત્યાંના વિદેશ મંત્રાલયે ચોંકાવનારા આંકડા રજૂ કર્યા છે. તાલિબાનના જણાવ્યા મુજબ, પાકિસ્તાનના આ હુમલામાં કોઈ આતંકવાદીઓ નહીં, પરંતુ મહિલાઓ અને બાળકો સહિત ૩૬ નિર્દોષ નાગરિકોના મોત થયા છે અને ૧૬૩ લોકો ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા છે. અફઘાનિસ્તાને આ હુમલાને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને તેમની સાર્વભૌમત્વનું ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું છે.
ભારતનું કડક વલણ: ‘ગેરજવાબદારીનું પ્રતીક’
ભારતનું વિદેશ મંત્રાલય (MEA) આ ઘટનામાં તટસ્થ રહી શક્યું નથી. ભારતે પાકિસ્તાનની કાર્યવાહીને આકરી રીતે વખોડી કાઢી છે. ભારતનું માનવું છે કે પાકિસ્તાન પોતાની આંતરિક નિષ્ફળતાઓને છુપાવવા માટે અને દેશમાં રહેલી અસ્થિરતાથી લોકોનું ધ્યાન ભટકાવવા માટે આવી હિંસક હરકતો કરી રહ્યું છે.
ભારત સરકારના નિવેદનમાં સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે, “આ પ્રકારની હિંસા અફઘાનિસ્તાનની સાર્વભૌમત્વ પર હુમલો છે અને તે પ્રાદેશિક શાંતિ માટે સીધો ખતરો છે.” ભારત હંમેશા અફઘાનિસ્તાનની જનતા સાથે ઉભું રહ્યું છે, અને આ દુઃખદ ઘટનામાં માર્યા ગયેલા નિર્દોષો પ્રત્યે સંવેદના વ્યક્ત કરી છે.
પાકિસ્તાનનો બચાવ અને ભારત પર આરોપ
ભારતના નિવેદન પર પાકિસ્તાનનો પ્રતિભાવ અપેક્ષિત હતો. પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા તાહિર અંદ્રાબીએ ભારતની ટીકાને “પાયાવિહોણી” ગણાવી. પાકિસ્તાને તેના હવાઈ હુમલાને માત્ર “કાયદેસર અને યોગ્ય” ગણાવ્યો નહીં, પરંતુ ભારત સામે જૂના અને જૂના આરોપોનું પુનરાવર્તન પણ કર્યું.
પાકિસ્તાને આક્ષેપ કર્યો કે ભારત અફઘાનિસ્તાનની જમીનનો ઉપયોગ પાકિસ્તાન વિરુદ્ધ કરવા માટે કરે છે અને ભારતીય એજન્સીઓ આતંકવાદી સંગઠનોને ફંડિંગ પૂરું પાડે છે. આ પ્રકારના આરોપો પાકિસ્તાન દ્વારા વર્ષોથી લગાડવામાં આવે છે, જેનો કોઈ નક્કર પુરાવો તે ક્યારેય આપી શક્યું નથી. જમ્મુ-કાશ્મીર બાબતે પણ પાકિસ્તાને ફરીથી ઉશ્કેરણીજનક નિવેદનબાજી કરી છે, જે દર્શાવે છે કે પાકિસ્તાન હજી પણ રચનાત્મક સંવાદને બદલે જૂની માનસિકતા સાથે કામ કરી રહ્યું છે.
સંઘર્ષનું મૂળ: અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે કેમ તણાવ?
આ સંઘર્ષની પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘ડ્યુરન્ડ લાઇન’ (Durand Line) છે, જે અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની સરહદ છે. અફઘાનિસ્તાન ક્યારેય પણ આ સરહદને સત્તાવાર રીતે સ્વીકારવા તૈયાર નથી. ઉપરાંત, અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાનના આવ્યા પછી સરહદી વિસ્તારોમાં જે રીતે હિંસક ઘટનાઓ વધી છે, તે પાકિસ્તાન માટે માથાનો દુખાવો બની ગઈ છે. પાકિસ્તાન માને છે કે અફઘાનિસ્તાનમાંથી ટીટીપી (તહરીક-એ-તાલિબાન પાકિસ્તાન) જેવા સંગઠનો તેમને નિશાન બનાવે છે.
ભૌગોલિક-રાજકીય અસરો: ભારત માટે શું છે પડકાર?
ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ અત્યંત ગંભીર છે. ભારત અફઘાનિસ્તાનમાં વર્ષોથી માનવીય સહાય અને માળખાગત વિકાસમાં મોટું રોકાણ કરી ચૂક્યું છે. ભારત ઈચ્છે છે કે અફઘાનિસ્તાન એક શાંત અને સ્થિર દેશ બને. જો પાકિસ્તાન આ રીતે સતત હુમલા કરશે, તો અફઘાનિસ્તાન વધુ અસ્થિર થશે, જેની સીધી અસર આખા વિસ્તારની સુરક્ષા પર પડશે. ભારતનું માનવું છે કે પાકિસ્તાનની આ હરકતો માત્ર અફઘાનિસ્તાનને જ નહીં, પણ સમગ્ર મધ્ય એશિયામાં અંધાધૂંધી ફેલાવી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો અને માનવીય પાસું
એક બાજુ જ્યાં પાકિસ્તાન કહે છે કે તેઓ આતંકવાદ સામે લડી રહ્યા છે, ત્યાં બીજી બાજુ અફઘાનિસ્તાનનું કહેવું છે કે પાકિસ્તાન માનવીય કાયદાઓનું ઉલ્લંઘન કરી રહ્યું છે. નિર્દોષ મહિલાઓ અને બાળકોના મોત એ વાતની સાબિતી છે કે આ હુમલાઓ કેટલા બેજવાબદારીભર્યા હતા. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ પાકિસ્તાનને આ મુદ્દે ટીકાઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેના આ સંઘર્ષમાં ભારતની ભૂમિકા અત્યંત સ્પષ્ટ છે: ભારત હંમેશા શાંતિનો હિમાયતી રહ્યું છે. જ્યારે પણ સરહદ પાર હિંસા થાય છે, ત્યારે ભારતનો અવાજ શાંતિ અને માનવતાના પક્ષમાં રહે છે. પાકિસ્તાન માટે સમય આવી ગયો છે કે તે ભારતને આરોપોમાં ઘેરવાને બદલે પોતાની આંતરિક સુરક્ષા અને પાડોશી દેશો સાથેના સંબંધો સુધારવા પર ધ્યાન આપે.
સંવાદ જ સમસ્યાનો એકમાત્ર ઉકેલ છે. આતંકવાદનો મુકાબલો કરવો જરૂરી છે, પરંતુ તે નિર્દોષ નાગરિકોના જીવના ભોગે ન હોવો જોઈએ. આવનારા દિવસોમાં જો પાકિસ્તાન પોતાની આક્રમક નીતિ બદલશે નહીં, તો અફઘાનિસ્તાન સાથેનો આ સંઘર્ષ માત્ર બંને દેશો સુધી સીમિત નહીં રહે, પરંતુ આખી દુનિયાના રાજકારણને પ્રભાવિત કરશે. ભારતની સ્પષ્ટ ભૂમિકા આ પ્રદેશમાં સ્થિરતા જાળવી રાખવાની છે, અને તે માટે દુનિયાએ પણ પાકિસ્તાનની હિંસક હરકતો સામે અવાજ ઉઠાવવો જરૂરી છે.
