તમારી મૂડી: પત્ની કે પતિને ગિફ્ટ આપતી વખતે ‘ક્લબિંગ ઓફ ઇન્કમ’ની જાળમાં ન ફસાતા, જાણી લો ટેક્સના કડક નિયમો!
આજના બદલાતા સમયમાં ભારતીય પરિવારોનું માળખું ખૂબ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. હવે ઘરોમાં પતિ અને પત્ની બંને કમાતા હોય તેવા ‘ડ્યુઅલ-ઇનકમ’ પરિવારોની સંખ્યા સતત વધી રહી છે અને નાણાકીય આયોજન (Financial Planning) એ બંનેની સંયુક્ત જવાબદારી બની ગયું છે. આ સ્થિતિમાં, ઘણા કપલ્સ પોતાના પરિવાર પરનો એકંદર ટેક્સનો બોજ ઓછો કરવા માટે અલગ-અલગ રસ્તાઓ શોધતા હોય છે. જીવનસાથીના નામે રોકાણ કરવું, તેમને મોટી રકમ ભેટ (Gift) માં આપવી, અથવા પ્રોપર્ટીમાં સંયુક્ત માલિકી (Joint Ownership) રાખવી જેવી વ્યૂહરચનાઓ પર સામાન્ય રીતે ચર્ચા થતી હોય છે.
જો કે, ઇન્કમ ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટના આજના આધુનિક અને ઓટોમેટેડ ડેટા સ્ક્રુટિની (કોમ્પ્યુટરાઈઝડ તપાસ) ના જમાનામાં જૂની પદ્ધતિઓ હવે કામ નથી આવતી. જ્યાં સુધી યોગ્ય અને કાનૂની માર્ગો અપનાવવામાં ન આવે, ત્યાં સુધી કરદાતાઓ ટેક્સ બચાવવાના ચક્કરમાં મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે. ઘણી વખત ટેક્સ બચાવવાની આવી ગોઠવણો ઇન્કમ ટેક્સ એક્ટના ‘ક્લબિંગ પ્રોવિઝન્સ’ (તમામ આવક ભેગી કરવાના નિયમો) ના કારણે નિષ્ફળ સાબિત થાય છે.
શું છે આ ક્લબિંગ ઓફ ઇન્કમ (Clubbing Trap) ની જાળ?
પતિ-પત્ની વચ્ચે ટેક્સ પ્લાનિંગ કરતી વખતે જે બાબતમાં સૌથી વધુ ગેરસમજ પ્રવર્તે છે તે છે ‘ક્લબિંગ ઓફ ઇન્કમ’ (આવકનું જોડાણ). ઇન્કમ ટેક્સ એક્ટ ૨૦૨૫ ના સેક્શન ૯૯ હેઠળ એક મહત્વનો નિયમ બનાવવામાં આવ્યો છે. આ નિયમ મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ તેના જીવનસાથીને (પતિ કે પત્નીને) પર્યાપ્ત અવેજ અથવા વળતર (Adequate Consideration) લીધા વિના કોઈ સંપત્તિ અથવા નાણાં ટ્રાન્સફર કરે છે, તો તે સંપત્તિમાંથી થતી કોઈપણ સીધી આવક મેળવનાર પત્ની/પતિના ખાતામાં નહીં, પરંતુ નાણાં ટ્રાન્સફર કરનાર વ્યક્તિની આવકમાં જ ઉમેરવામાં આવશે અને તેના પર જ ટેક્સ લાગશે.
આને એક સરળ ઉદાહરણ દ્વારા સમજીએ: ધારો કે એક પતિ તેની પત્નીને ₹૨૦ લાખ રૂપિયા ભેટમાં આપે છે અને પત્ની તે રકમને પોતાના નામે ફિક્સ ડિપોઝિટ (FD) માં રોકી દે છે. ભલે આ એફડી પત્નીના નામે છે, પરંતુ તેના પર મળતું વ્યાજ પતિની જ આવકમાં ‘ક્લબ’ (ભેગું) કરવામાં આવશે અને પતિના ટેક્સ સ્લેબ મુજબ જ તેના પર ટેક્સ વસૂલવામાં આવશે. આ જ સિદ્ધાંત મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, બોન્ડ, શેરબજાર, રિયલ એસ્ટેટ પ્રોપર્ટી અથવા ભેટમાં મળેલા નાણાંમાંથી ખરીદેલી કોઈપણ આવક ઊભી કરતી સંપત્તિ પર સમાન રીતે લાગુ પડે છે.
મોટાભાગના કરદાતાઓ એવું ધારી લે છે કે ઊંચા ટેક્સ સ્લેબમાં આવતી વ્યક્તિ જો નીચા ટેક્સ સ્લેબમાં અથવા શૂન્ય ટેક્સની મર્યાદામાં આવતા પોતાના જીવનસાથીના નામે રોકાણ શિફ્ટ કરી દે, તો પરિવારનો ટેક્સ આપોઆપ ઓછો થઈ જશે. વાસ્તવિકતામાં, આવી કર બચતની યોજનાઓ કાયદાની નજરમાં ટકી શકતી નથી, કારણ કે આવકનો અસલી સોર્સ (નાણાં પૂરા પાડનાર વ્યક્તિ) હજી પણ એ જ પતિ કે પત્ની છે.
આવકવેરા વિભાગની તીક્ષ્ણ નજર: ડેટા એનાલિટિક્સનો ઉપયોગ
અહીં એક વાત સ્પષ્ટ સમજી લેવી જરૂરી છે કે પતિ-પત્ની વચ્ચે પરસ્પર ગિફ્ટ આપવી એ પોતે ગુનો કે ટેક્સપાત્ર નથી. તમે તમારા જીવનસાથીને ગમે તેટલી રકમ ગિફ્ટમાં આપી શકો છો અને તેના પર કોઈ ડાયરેક્ટ ટેક્સ લાગતો નથી. પરંતુ, ખરી સમસ્યા ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે તે ભેટમાં આપેલી રકમમાંથી નવી આવક ઊભી થાય છે.
આજના સમયમાં ટેક્સ સત્તાવાળાઓ (Tax Authorities) તમામ મોટા નાણાકીય વ્યવહારો પર નજર રાખવા માટે અદ્યતન ‘ડેટા એનાલિટિક્સ’ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે સિસ્ટમમાં એવું જોવા મળે કે કોઈ ઇન્વેસ્ટમેન્ટની માલિકી (Ownership) અને તેનાથી થતી આવક જે તે વ્યક્તિની જાહેર કરેલી ટેક્સપાત્ર આવક સાથે સુસંગત નથી, ત્યારે તે ટ્રાન્ઝેક્શન તરત જ તપાસના દાયરામાં આવી જાય છે. આવી સ્ક્રુટિની અથવા નોટિસ આવે ત્યારે કરદાતાએ ફંડનો અસલી સ્ત્રોત (Source of Funds) અને તેના પર અપનાવવામાં આવેલી ટેક્સ ટ્રીટમેન્ટના પાકા પુરાવા અધિકારીઓ સમક્ષ રજૂ કરવા પડે છે.
કઈ પરિસ્થિતિમાં ટેક્સની સાચી બચત થઈ શકે?
જો તમારે કાયદાકીય રીતે ટેક્સ બચાવવો હોય, તો ગિફ્ટ આપેલી સંપત્તિમાંથી થતી ‘સીધી આવક’ અને વ્યક્તિની પોતાની ‘સ્વતંત્ર કમાણી’ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો ખૂબ જ જરૂરી છે.
જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાની સ્વતંત્ર કમાણી, વારસામાં મળેલી મિલકત, જીવનસાથી સિવાયના અન્ય સગા-સંબંધીઓ પાસેથી મળેલી ભેટ, અથવા લગ્ન પહેલાં મેળવેલી સંપત્તિમાંથી રોકાણ કરે છે, તો તેનાથી થતી તમામ આવક માત્ર તેના પોતાના ખાતામાં જ ટેક્સપાત્ર બને છે. આ કિસ્સામાં ક્લબિંગના નિયમો લાગુ પડતા નથી.
ડ્યુઅલ-ઇનકમ કપલ્સ (બંને કમાતા હોય તેવા દંપતી) માટે ટેક્સ પ્લાનિંગની શ્રેષ્ઠ તક એ છે કે બંને સભ્યો કાયદા હેઠળ ઉપલબ્ધ તમામ ટેક્સ બેનિફિટ્સ, ડિડક્શન (કપાત) અને મુક્તિઓ (Exemptions) નો સ્વતંત્ર રીતે પૂરેપૂરો ઉપયોગ કરે. ઉદાહરણ તરીકે:
-
બંને વ્યક્તિઓ પોતપોતાના નિવૃત્તિ ભંડોળ (Retirement Schemes જેમ કે PPF, NPS) માં સ્વતંત્ર રોકાણ કરી શકે છે.
-
હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ પ્રીમિયમ (Health Insurance) અને અન્ય ટેક્સ-સેવિંગ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ અલગ-અલગ કરીને મહત્તમ રિબેટ મેળવી શકાય છે.
-
હોમ લોનના કિસ્સામાં સંયુક્ત લોન (Joint Home Loan) લઈને બંને ભાગીદારો વ્યાજ અને મુદ્દલ પર મળતી ટેક્સ કપાતનો લાભ પોતાના વ્યક્તિગત સ્તરે ઉઠાવી શકે છે.
