સાયન્સ અને ટેકનોલોજીમાં દીકરીઓની ક્રાંતિ! STEM કોર્સમાં છોકરીઓની ભાગીદારી 44% સુધી પહોંચી
આજનો યુગ ટેકનોલોજી અને નવાચારનો છે. જ્યારે આપણે ભવિષ્યની નોકરીઓની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે ‘STEM’ એટલે કે સાયન્સ, ટેકનોલોજી, એન્જિનિયરિંગ અને ગણિત જેવા વિષયો સૌથી આગળ જોવા મળે છે. પહેલા એક સામાન્ય ધારણા હતી કે આ ક્ષેત્રો માત્ર છોકરાઓ માટે જ બન્યા છે, પરંતુ છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતમાં જે બદલાવ આવ્યો છે, તે માત્ર સુખદ જ નહીં, પણ પ્રેરણાદાયી પણ છે. શિક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા તાજેતરમાં જાહેર કરવામાં આવેલા આંકડા આ વાતની પુષ્ટિ કરે છે કે ભારતમાં STEM શિક્ષણનો વ્યાપ માત્ર વધ્યો જ નથી, પરંતુ તેમાં આપણી દીકરીઓની ભાગીદારીએ એક નવી ક્રાંતિની શરૂઆત કરી દીધી છે.
STEMમાં વધ્યું નામાંકન: આંકડાઓની જુબાની
જો આપણે છેલ્લા દસ વર્ષની સફર પર નજર કરીએ, તો તે સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓનો ઝુકાવ ટેકનિકલ શિક્ષણ તરફ ઝડપથી વધ્યો છે. વર્ષ 2014-15માં જ્યારે આપણે આ બદલાવની શરૂઆત કરી હતી, ત્યારે STEM કોર્સમાં કુલ રજિસ્ટ્રેશન લગભગ 91.5 લાખ હતું. આજે 2023-24ના આંકડા દર્શાવે છે કે આ સંખ્યા વધીને 101.9 લાખ (આશરે 1.02 કરોડ) સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ 10 લાખથી વધુનો વધારો એ દર્શાવે છે કે દેશના યુવાનો માત્ર શિક્ષણ જ મેળવી રહ્યા નથી, પરંતુ તેઓ ભવિષ્યના પડકારો માટે પોતાને ટેકનિકલ રીતે સક્ષમ પણ બનાવી રહ્યા છે.
દીકરીઓ ભજવી રહી છે મોટી ભૂમિકા: જેન્ડર ઈક્વાલિટીનો નવો દૌર
આ આંકડાઓનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને ગર્વ લેવા જેવું પાસું ‘ছাত্রાઓની ભાગીદારી’ છે. એક સમય હતો જ્યારે ટેકનિકલ શિક્ષણમાં છોકરીઓની સંખ્યા નગણ્ય હતી, પરંતુ આજે આ તસવીર સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ છે. 2014-15માં STEM કોર્સમાં છોકરીઓની ભાગીદારી માત્ર 38% હતી. વર્ષ 2023-24 સુધીમાં આ આંકડો વધીને 44% થઈ ગયો છે.
બીજી તરફ, છોકરાઓની ભાગીદારીની ટકાવારી 62% થી ઘટીને 56% પર આવી ગઈ છે. આ ઘટાડો નથી, પરંતુ ‘જેન્ડર ઈક્વાલિટી’ (લિંગ સમાનતા) તરફ વધતું એક મોટું પગલું છે. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે હવે STEMનું ક્ષેત્ર માત્ર ‘પુરુષોનો ગઢ’ રહ્યું નથી, પરંતુ આપણી દીકરીઓ ખભેખભા મિલાવીને સાયન્સ અને ટેકનોલોજીની દુનિયામાં પોતાની પ્રતિભા સાબિત કરી રહી છે. આ માત્ર તેમના વ્યક્તિગત વિકાસનું પ્રતીક નથી, પરંતુ એક વિકસિત અને આધુનિક ભારતની પાયો પણ છે.
શું છે STEM, અને તે શા માટે જરૂરી છે?
STEMનો સીધો અર્થ છે—વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, એન્જિનિયરિંગ અને ગણિત. આ શિક્ષણનું એવું માળખું છે જે વિદ્યાર્થીઓને માત્ર ગોખવા માટે જ નહીં, પરંતુ વિચારવા, સમજવા અને ઉકેલ શોધવા માટે પ્રેરે છે. STEM શિક્ષણનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વિદ્યાર્થીઓમાં ‘ક્રિટિકલ થિંકિંગ’, ‘પ્રોબ્લેમ સોલ્વિંગ’ અને ‘નવાચાર’ (Innovation)ની ક્ષમતા પેદા કરવાનો છે.
આજે દુનિયા જે ઝડપે ડિજિટલ યુગ તરફ આગળ વધી રહી છે, તેમાં આ વિષયોની ભૂમિકા સર્વોપરી છે. પછી તે આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ હોય, સ્પેસ સાયન્સ હોય કે પછી રિન્યુએબલ એનર્જી—આ તમામ ક્ષેત્રોમાં ભારતનો વધતો દબદબો આ STEM વિષયોના પાયાને આભારી છે.
આ બદલાવ શા માટે મહત્વનો છે?
શિક્ષણ મંત્રાલયના આ આંકડા માત્ર આંકડા નથી. તે દર્શાવે છે કે ભારત એક ‘નોલેજ સુપરપાવર’ બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. જ્યારે કોઈ દેશની અડધી વસ્તી—એટલે કે મહિલાઓ—ટેકનિકલ અને વૈજ્ઞાનિક શિક્ષણમાં સક્રિય ભાગીદારી નિભાવે છે, ત્યારે દેશનો વિકાસ દર આપોઆપ વધી જાય છે. સાયન્સ અને ટેકનોલોજીમાં મહિલાઓની વધતી ભાગીદારીથી કાર્યસ્થળ પર પણ વિવિધતા (Diversity) આવે છે, જેનાથી નવા દ્રષ્ટિકોણ અને શ્રેષ્ઠ ઉકેલો સામે આવે છે.
સરકારની વિવિધ નીતિઓ અને દીકરીઓને ટેકનિકલ શિક્ષણ માટે પ્રોત્સાહિત કરતા કાર્યક્રમો (જેમ કે- સ્કોલરશિપ અને સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ) આજે રંગ લાવી રહ્યા છે. જ્યારે એક દીકરી એન્જિનિયર કે વૈજ્ઞાનિક બને છે, ત્યારે તે માત્ર એક પરિવારનું ભવિષ્ય બદલતી નથી, પરંતુ આવનારી અનેક પેઢીઓ માટે એક દાખલો બેસાડે છે.
ભારત બનશે વિશ્વગુરુ
STEM શિક્ષણમાં મહિલાઓની વધતી રુચિ એ વાતનો પાક્કો સંકેત છે કે ભારતનું ભવિષ્ય સુરક્ષિત છે. આગામી વર્ષોમાં આપણે આશા રાખવી જોઈએ કે આ 44%નો આંકડો ટૂંક સમયમાં 50%ના સ્તરને પાર કરી જશે. ટેકનિકલ રીતે સક્ષમ અને આત્મનિર્ભર ભારતનું સપનું ત્યારે વધુ ઝડપથી સાકાર થશે જ્યારે આપણા દેશની દીકરીઓ મોટી રિસર્ચ લેબ્સ, આઈટી કંપનીઓ અને સ્પેસ સેન્ટર્સનું નેતૃત્વ કરશે.
અંતમાં, એ કહેવું ખોટું નહીં હોય કે ભારતની દીકરીઓ હવે ‘માત્ર’ શિક્ષણ લઈ રહી નથી, પરંતુ તેઓ ભવિષ્યની ટેકનોલોજીનું નિર્માણ કરી રહી છે. STEMમાં તેમનો આ વધતો કદમ માત્ર ભારત માટે જ નહીં, પણ સમગ્ર વિશ્વ માટે આશાનું કિરણ છે. આપણને આપણી એ દીકરીઓ પર ગર્વ છે, જે પોતાની મહેનત અને બુદ્ધિમત્તાથી વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં ભારતનું નામ રોશન કરી રહી છે.
