રશિયા સાથેની દોસ્તી ભારતને પડશે ભારે? અમેરિકાના એક જ બિલથી મચી શકે છે આર્થિક ભૂકંપ!
તાજેતરમાં યુએસ સેનેટમાં રજૂ કરાયેલ એક દ્વિપક્ષીય (bipartisan) બિલ વૈશ્વિક રાજનીતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારના સમીકરણોને બદલી શકે તેમ છે. આ બિલ અંતર્ગત રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદવાનું ચાલુ રાખવા બદલ ભારત સહિત પાંચ દેશો પર ૧૦૦ ટકા સુધીનો આકરો ટેરિફ (આયાત જકાત) લાદવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. રશિયાના યુદ્ધ ભંડોળ અને ઊર્જાની આવક પર રોક લગાવવા માટે અમેરિકા દ્વારા આ અત્યાર સુધીનું સૌથી કડક અને અભૂતોપૂર્વ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. જો કે આ પ્રસ્તાવ હજી કાયદો બનવાથી ઘણો દૂર છે અને તેને યુએસ કોંગ્રેસના બંને ગૃહોમાંથી પસાર થવું પડશે, તેમ છતાં જો આ બિલ કાયદાનું સ્વરૂપ લેશે તો ભારતની આર્થિક અને ઊર્જા સુરક્ષા પર તેની અત્યંત ગંભીર અસરો થઈ શકે છે.
બિલની મુખ્ય જોગવાઈઓ અને સેનેટર્સનો દાવો
આ બિલ રિપબ્લિકન પક્ષના સ્વર્ગસ્થ સેનેટર લિન્ડસે ગ્રેહામ અને ડેમોક્રેટિક સેનેટર રિચાર્ડ બ્લુમેન્થલના સહયોગથી તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. આ પ્રસ્તાવ માત્ર ટેરિફ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે રશિયન અર્થતંત્રના અનેક મહત્વના ક્ષેત્રો પર કડક પ્રતિબંધો લાદવાની હિમાયત કરે છે.
ડેમોક્રેટિક સેનેટર રિચાર્ડ બ્લુમેન્થલે આ અંગે પત્રકારોને જણાવ્યું હતું કે, “આને ભલે માત્ર ટેરિફ બિલ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હોય, પરંતુ વાસ્તવમાં તે રશિયાના ઊર્જા ઉદ્યોગ, નાણાકીય ક્ષેત્ર, સંરક્ષણ ક્ષેત્ર તેમજ રશિયન ઉદ્યોગપતિઓ (ઓલિગાર્ક્સ) અને ખુદ રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન પર સંપૂર્ણ નાકાબંધી અને પ્રતિબંધો લાદે છે.”
બ્લુમેન્થલે ટેરિફની જોગવાઈ સમજાવતા વધુમાં કહ્યું કે, “આ પ્રસ્તાવિત ટેરિફ અત્યંત ચોક્કસ અને મર્યાદિત છે. આ ટેરિફ રશિયા પાસેથી મોટા પાયે તેલ ખરીદનારા મુખ્ય પાંચ દેશો પૂરતો જ મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યો છે અને તેમાં મુક્તિ આપવાના નિયમો પણ ખૂબ જ કડક બનાવવામાં આવ્યા છે. હાલમાં રશિયા પાસેથી સૌથી વધુ ક્રૂડ ઓઇલની આયાત કરનારા દેશોમાં ચીન, ભારત, સ્લોવાકિયા, હંગેરી અને અઝરબૈજાનનો સમાવેશ થાય છે.”
કયા દેશો નિશાન પર છે અને કોને મુક્તિ મળી?
આ બિલમાં રશિયન ઓઇલના પાંચ સૌથી મોટા ખરીદદારો — ચીન, ભારત, સ્લોવાકિયા, હંગેરી અને અઝરબૈજાન — પર સીધું નિશાન સાધવામાં આવ્યું છે. આ પાંચ દેશો રશિયાની સરહદોની બહાર તેના તેલના સૌથી મોટા ગ્રાહકો છે.
બીજી તરફ, યુરોપના એવા ૧૫ દેશોને આ કડક બિલમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે જેઓ હજી પણ રશિયા પાસેથી કુદરતી ગેસની આયાત કરી રહ્યા છે. અમેરિકી સેનેટર્સનું કહેવું છે કે આ યુરોપિયન દેશો રશિયા પાસેથી જે ગેસ ખરીદે છે તે તેમની કુલ ઊર્જા જરૂરિયાતોનો માત્ર એક નાનો હિસ્સો છે. આ ઉપરાંત, આ દેશો રશિયા પરની પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે સક્રિયપણે પ્રયાસ કરી રહ્યા છે અને વૈકલ્પિક સ્રોતો શોધી રહ્યા છે, જેના કારણે તેમને આ ટેરિફમાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે.
ભૂતકાળના પ્રસ્તાવો અને આ પ્રસ્તાવની આક્રમકતા
જો યુએસ કોંગ્રેસ દ્વારા આ બિલ પસાર કરવામાં આવશે, તો ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત એવું બનશે કે જ્યારે અમેરિકા કોઈ અન્ય દેશના યુદ્ધ ભંડોળને રોકવા માટે ત્રીજા દેશો સામે આયાત જકાત (ટેરિફ) ને ભૂ-રાજકીય હથિયાર (geopolitical tool) તરીકે વાપરશે. અગાઉના એક પ્રસ્તાવમાં તો રશિયન ઓઇલ અને ગેસ ખરીદનારા દેશો પર ૫૦૦% સુધીનો જંગી ટેરિફ લાદવાની ચર્ચા પણ થઈ હતી, જેની સરખામણીએ વર્તમાન ૧૦૦% નો પ્રસ્તાવ થોડો ઓછો આકરો છે, પરંતુ તેમ છતાં તે કોઈપણ દેશના વ્યાપારિક હિતોને નષ્ટ કરવા માટે પૂરતો છે.
મહત્વનો આંકડો: જૂન મહિનામાં ભારતે આયાત કરેલ કુલ ક્રૂડ ઓઇલમાંથી અડધાથી વધુ હિસ્સો (આશરે ૫૦% થી વધુ) એકમાત્ર રશિયા પાસેથી આવ્યો હતો.
ભારત માટે રશિયન તેલનું મહત્વ અને ઊર્જા સુરક્ષા
ભારત માટે આ સમયગાળો અને આ બિલ અત્યંત સંવેદનશીલ છે કારણ કે રશિયન ક્રૂડ ઓઇલ અત્યારે ભારતની ઊર્જા સુરક્ષાની કરોડરજ્જુ બની ગયું છે. યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ પશ્ચિમી દેશોએ રશિયા પર પ્રતિબંધો લગાવ્યા ત્યારે રશિયાએ ભારતને ડિસ્કાઉન્ટ ભાવે ક્રૂડ ઓઇલ આપવાની ઓફર કરી હતી. ભારતે પોતાની પ્રજાના આર્થિક હિતો અને દેશમાં ફુગાવા (મોંઘવારી) ને નિયંત્રણમાં રાખવા માટે આ ઓફર સ્વીકારી હતી.
કોમોડિટી એનાલિટિક્સ ફર્મ ‘Kpler’ ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, ભારતે જૂન મહિનામાં રશિયા પાસેથી દરરોજ આશરે ૨૬ લાખ બેરલ ક્રૂડ ઓઇલની આયાત કરી હતી, જે ભારતની કુલ ક્રૂડ આયાતના અડધાથી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે. જુલાઈ મહિનામાં પણ રશિયાથી આવતા તેલના જથ્થામાં આવી જ મજબૂતી જોવા મળવાની આશા છે. આ આંકડાઓ સાબિત કરે છે કે ભારત તેના ઉર્જા વપરાશ માટે રશિયન તેલ પર કેટલું વધુ નિર્ભર બની ચૂક્યું છે.
ભારત પર તેની સંભવિત અસરો
જો આ પ્રસ્તાવિત બિલ ભવિષ્યમાં વાસ્તવિક કાયદો બની જાય, તો ભારત પર તેની ઘણી ગંભીર નકારાત્મક અસરો પડી શકે છે:
-
નિકાસ અને વ્યાપારને નુકસાન: ભારત અમેરિકામાં મોટા પાયે આઇટી સેવાઓ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ટેક્સટાઇલ અને જેમ્સ-જ્વેલરીની નિકાસ કરે છે. જો ભારત પર ૧૦૦% ટેરિફ લાદવામાં આવે, તો અમેરિકી બજારમાં ભારતીય પ્રોડક્ટ્સ મોંઘી થઈ જશે અને આપણી નિકાસ ક્ષમતા પડી ભાંગશે.
-
દેશમાં મોંઘવારીનો માર: જો ભારત અમેરિકી પ્રતિબંધોથી બચવા માટે રશિયાનું સસ્તું તેલ લેવાનું બંધ કરે, તો તેને વૈશ્વિક બજારમાંથી અથવા મધ્ય-પૂર્વ (ખાડી દેશો) પાસેથી મોંઘા ભાવે તેલ ખરીદવું પડશે. આના કારણે ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે, જે આખરે સમગ્ર દેશમાં મોંઘવારી વધારશે.
-
રાજદ્વારી તણાવ: ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વ્યાપારિક ઉપરાંત વ્યુહાત્મક (Strategic) સંબંધો પણ ઘણા મજબૂત છે. પરંતુ અમેરિકાનું આ એકપક્ષીય પગલું બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં મોટી કડવાશ પેદા કરી શકે છે.
