યુદ્ધના ભણકારા! હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ઈરાને જાહેર કરી ‘રેડ લાઇન’, અમેરિકા સાથે વધ્યો સંઘર્ષ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલો તણાવ હવે એવા વળાંક પર પહોંચી ગયો છે, જ્યાં પરિસ્થિતિ ગમે ત્યારે વિસ્ફોટક બની શકે છે. હાલમાં જ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ તરફથી મળેલી ધમકીઓના જવાબમાં ઈરાને અત્યંત આકરા તેવર અપનાવ્યા છે. તેહરાને ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (હોર્મુઝની સામુદ્રધુની)ને પોતાની ‘રેડ લાઇન’ જાહેર કરીને અમેરિકાને ચેતવણી આપી છે કે જો ઈરાનના પાયાના માળખા (ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર) પર હુમલો કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે, તો તેના પરિણામો અત્યંત વિનાશક હશે.
શું છે ઈરાનની ‘રેડ લાઇન’?
ઈરાનના ખાતમ અલ-અંબિયા સેન્ટ્રલ હેડક્વાર્ટરના પ્રવક્તાએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ એ ઈરાનની સાર્વભૌમત્વનું પ્રતીક છે અને તેમાં કોઈ પણ પ્રકારના બાહ્ય હસ્તક્ષેપને સહન કરવામાં આવશે નહીં. પ્રવક્તાએ ચેતવણી આપી, “જો અમેરિકી વહીવટીતંત્રે ઈરાનના પાયાના માળખાને નિશાન બનાવવાની તેમની ધમકીને હકીકતમાં બદલી, તો ઈરાની સેના સમગ્ર વિસ્તારમાં આવેલા તે ઠેકાણાઓને નેસ્તનાબૂદ કરી દેશે જેમને અત્યાર સુધી સુરક્ષિત માનવામાં આવતા હતા.”
ઈરાનનું આ નિવેદન સીધું જ અમેરિકાને એ સંદેશ આપવાનો પ્રયાસ છે કે જો યુદ્ધ થશે, તો તે માત્ર ઈરાની સરહદો સુધી સીમિત નહીં રહે, પરંતુ તેની અસર સમગ્ર ખાડી વિસ્તાર સુધી પહોંચશે.
ગાલિબાફની સ્પષ્ટ વાત: રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે કોઈ સમજૂતી નહીં
ઈરાનની સંસદના અધ્યક્ષ મોહમ્મદ બઘેર ગાલિબાફે પણ આ મુદ્દે મોરચો સંભાળી લીધો છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની પર ઈરાનનું નિયંત્રણ તેની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો પાયો છે. ગાલિબાફે કહ્યું, “અમે યુદ્ધ નથી ઈચ્છતા, પરંતુ જો કોઈ અમારી સાર્વભૌમત્વ અને રાષ્ટ્રીય હિતોને પડકારવાનો પ્રયાસ કરશે, તો અમે પૂરી તાકાત સાથે દરેક પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા તૈયાર છીએ.”
તેમણે અમેરિકા સાથે થયેલા શાંતિ સમજૂતી કરારો (MoU) પર પણ સવાલો ઉઠાવ્યા છે. ગાલિબાફનું કહેવું છે કે સમજૂતી ત્યારે જ અસરકારક રહે છે જ્યારે બંને પક્ષો તેની શરતોનું સન્માન કરે. જો ઈરાનને આ સમજૂતીઓથી કોઈ લાભ મળી રહ્યો નથી, તો તેનું પાલન કરવાનો કોઈ અર્થ નથી. આ સંકેત સ્પષ્ટ છે કે ઈરાન હવે આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ સામે ઝૂકવાના મૂડમાં નથી.
અમેરિકાની સૈન્ય કાર્યવાહી અને વધતો તણાવ
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ વચ્ચે અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM)એ પુષ્ટિ કરી છે કે તેણે ઈરાન વિરુદ્ધ હવાઈ હુમલાઓનું વધુ એક ચરણ શરૂ કર્યું છે. અમેરિકાનો દાવો છે કે આ હુમલાઓનો હેતુ તે સૈન્ય ઠેકાણાઓને નષ્ટ કરવાનો છે, જેનો ઉપયોગ હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા કોમર્શિયલ જહાજો માટે ખતરો પેદા કરવા માટે કરવામાં આવી રહ્યો હતો. અમેરિકાનો તર્ક છે કે વૈશ્વિક વેપારની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ ઠેકાણાઓને ખતમ કરવા જરૂરી છે.
આખરે આ હોર્મુઝ આટલું મહત્વનું કેમ છે?
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ દુનિયાનો સૌથી મહત્વનો તેલ માર્ગ છે. વિશ્વભરમાં સપ્લાય થતું લગભગ ૨૦% થી ૩૦% તેલ આ સાંકડા માર્ગેથી પસાર થાય છે. તે ઓમાનની ખાડી અને ફારસની ખાડીને જોડે છે. જો ઈરાન આ માર્ગ બંધ કરી દે અથવા અહીં સંઘર્ષ ફાટી નીકળે, તો આખી દુનિયામાં તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે, જેનાથી વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા ડગમગી શકે છે. આ જ કારણ છે કે અમેરિકા અહીં પોતાની હાજરીને વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વની માને છે, જ્યારે ઈરાન તેને પોતાની સુરક્ષા હરોળનો ભાગ માને છે.
ભવિષ્યના સંકેતો: યુદ્ધની આહટ કે રાજદ્વારી દબાણ?
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલું આ વાકયુદ્ધ હવે એક ખતરનાક તબક્કે છે. ઈરાનનું એ કહેવું કે તે ‘પહેલા કરતા પણ વધુ ગંભીર અને વ્યાપક’ વળતો હુમલો કરશે, તે કોઈ નાની ધમકી નથી. નિષ્ણાતો માને છે કે ઈરાન પોતાની મિસાઈલ ક્ષમતાઓ અને પ્રોક્સી વોર (છદ્મ યુદ્ધ) દ્વારા અમેરિકાને ભીંસમાં રાખવાની વ્યૂહરચના પર કામ કરી રહ્યું છે.
બીજી તરફ, ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર તરફથી સતત વધતી સૈન્ય કાર્યવાહી દર્શાવે છે કે અમેરિકા ઈરાન પર પોતાની ‘મેક્સિમમ પ્રેશર પોલિસી’ ચાલુ રાખશે. બંને દેશોના આ ટકરાવમાં સૌથી મોટું જોખમ સામાન્ય જનતા અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે છે.
હાલમાં, આખી દુનિયાની નજર આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગ પર ટકેલી છે. શું મુત્સદ્દીગીરી (રાજદ્વારી માર્ગ) દ્વારા આ તણાવ ઓછો કરી શકાશે, કે પછી આપણે એક મોટા યુદ્ધ તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ? તેનો જવાબ આગામી થોડા દિવસોમાં જ મળશે. ત્યાં સુધી, મિડલ ઈસ્ટનું આકાશ દારૂગોળાની ગંધથી ભરાઈ ગયું છે, અને દરેક એક ખોટું ડગલું મોટા વિનાશની શરૂઆત બની શકે છે.
