ઈસરો (ISRO) માં મોટા પાયે રાજીનામાનો ભૂકંપ: શું ભારતના અંતરિક્ષ મિશન પર આવશે સંકટ? સરકારની સખત કાર્યવાહી
ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા એટલે કે ઈસરો (ISRO) હંમેશા ભારતીયો માટે ગર્વનું પ્રતીક રહી છે. ચંદ્રયાનની સફળતા હોય કે સૂર્ય મિશન, ઈસરોના વૈજ્ઞાનિકોએ વિશ્વભરમાં ભારતનું નામ રોશન કર્યું છે. પરંતુ, હાલમાં જ સામે આવેલા અહેવાલોએ સમગ્ર દેશમાં ચિંતાનું મોજું ફેલાવી દીધું છે. એવા સમાચાર મળી રહ્યા છે કે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં ઈસરોના લગભગ ૧૦૦ થી વધુ વૈજ્ઞાનિકોએ એકસાથે રાજીનામાં આપી દીધા છે. આ પરિસ્થિતિને જોતા ભારત સરકારે હસ્તક્ષેપ કરવો પડ્યો છે અને વૈજ્ઞાનિકોના રાજીનામાં પર લગામ લગાવવા માટે નવા સખત નિયમો અમલમાં મૂક્યા છે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
મીડિયા રિપોર્ટ્સ મુજબ, ઈસરોના વિવિધ કેન્દ્રોમાંથી લગભગ ૧૦૦ થી ૧૨૦ જેટલા પ્રતિભાશાળી વૈજ્ઞાનિકો અને ટેકનિકલ સ્ટાફે નોકરી છોડી દીધી છે. ખાસ કરીને કર્ણાટકના બેંગલુરુમાં આવેલા ‘યુ.આર. રાવ સેટેલાઈટ સેન્ટર’ (URSC) માંથી લગભગ ૮૦ જેટલા વૈજ્ઞાનિકો અને કેરળના તિરુવનંતપુરમમાં આવેલા ‘વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર’ (VSSC) માંથી ૨૦ જેટલા નિષ્ણાતોએ રાજીનામું આપ્યું છે.
આ સમાચાર બહાર આવતા જ પ્રશ્ન એ ઉભો થયો છે કે આટલી મોટી સંખ્યામાં વૈજ્ઞાનિકો શા માટે ઈસરો છોડી રહ્યા છે? શું કોઈ આંતરિક સમસ્યા છે કે પછી ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓ વધુ આકર્ષક પગાર ઓફર કરી રહી છે?
સરકારનો સખત પ્રતિબંધ: નવા નિયમો શું કહે છે?
વૈજ્ઞાનિકોના આ સામૂહિક રાજીનામાને ગંભીરતાથી લઈને, ભારત સરકારના ‘ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્પેસ’ એ એક આંતરિક મેમોરેન્ડમ બહાર પાડ્યું છે. આ મેમોરેન્ડમ મુજબ:
રાજીનામા પર રોક: ઈસરોના એવા તમામ વૈજ્ઞાનિકો અને ટેકનિકલ કર્મચારીઓ (Group A), જેઓ ભારતના મહત્વકાંક્ષી મિશન ‘ગગનયાન’ કે અન્ય કોઈ મહત્વના મિશન સાથે સીધા જોડાયેલા છે, તેમના રાજીનામાં કે સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ (VRS) ની અરજીઓ હાલમાં સ્વીકારવામાં આવશે નહીં.
કેન્દ્રીય સમીક્ષા: હવે કોઈપણ કર્મચારીનું રાજીનામું સીધું જ ‘ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્પેસ’ને મોકલવામાં આવશે. જ્યાં તેની ઉચ્ચ સ્તરીય સમીક્ષા કરવામાં આવશે કે શું તેમને જવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ કે નહીં.
સરકારનો આ નિર્ણય દર્શાવે છે કે તેઓ ‘ગગનયાન’ જેવા પ્રોજેક્ટ્સને લઈને કેટલા સંવેદનશીલ છે. સરકાર કોઈ પણ ભોગે દેશના મહત્વના અંતરિક્ષ મિશનમાં વિલંબ સહન કરવા માંગતી નથી.
ઈસરોનું વલણ: શું પ્રોજેક્ટ્સ અટકી જશે?
ઈસરોના ચેરમેન વી. નારાયણએ આ અંગે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું છે કે, “હા, ઘણા લોકો સંસ્થા છોડીને જઈ રહ્યા છે, પરંતુ આ કોઈપણ મોટી સંસ્થાનો એક સામાન્ય ભાગ છે. આ નવા નિયમોનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર વૈજ્ઞાનિકોને રોકવાનો નથી, પરંતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ્સ વચ્ચેથી અટકી ન પડે.”
તેમણે વિશ્વાસ અપાવ્યો છે કે જો કોઈ વૈજ્ઞાનિક સંસ્થા છોડીને જાય છે, તો તેમની જગ્યાએ અન્ય જવાબદાર વ્યક્તિને મૂકવાની વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવશે. ઈસરો આ સ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે તૈયાર છે. તેમ છતાં, શું આટલા અનુભવી વૈજ્ઞાનિકોની ખોટ નવી ભરતીથી પૂરી થઈ શકશે? આ એક મોટો પ્રશ્ન છે.
વૈજ્ઞાનિકો કેમ છોડી રહ્યા છે ઈસરો?
જોકે સત્તાવાર કારણો હજુ સ્પષ્ટ નથી, પરંતુ નિષ્ણાતો માને છે કે આના પાછળ અનેક કારણો હોઈ શકે છે:
૧. ખાનગી ક્ષેત્રનું આકર્ષણ: આજકાલ ભારત અને વિદેશમાં ઘણી ખાનગી સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સ કંપનીઓ આવી છે, જે વૈજ્ઞાનિકોને ખૂબ મોટો પગાર અને સુવિધાઓ આપી રહી છે.
૨. કાર્યનું દબાણ: ઈસરોના વૈજ્ઞાનિકો સતત કટોકટીના પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કરતા હોય છે, જેના કારણે માનસિક થાક અને કામનું ભારે દબાણ હોઈ શકે છે.
૩. કેરિયર ગ્રોથ: ક્યારેક સરકારી માળખામાં પ્રમોશન કે નવી તકો મેળવવામાં સમય લાગે છે, જ્યારે ખાનગી ક્ષેત્રમાં ઝડપી પ્રગતિની શક્યતાઓ વધુ હોય છે.
શું આ નિર્ણય યોગ્ય છે?
સરકારના આ નિર્ણય પર મિશ્ર પ્રતિસાદ મળી રહ્યો છે. કેટલાક લોકો માને છે કે જ્યારે દેશનું ગૌરવ અને લાખો કરોડો રૂપિયાનું બજેટ દાવ પર હોય, ત્યારે સરકારનું આ કદમ યોગ્ય છે. વૈજ્ઞાનિકો પર એક પ્રકારની ‘રાષ્ટ્રીય જવાબદારી’ હોય છે.
બીજી તરફ, કેટલાક વિવેચકોનું કહેવું છે કે કોઈને પણ તેમની મરજી વિરુદ્ધ નોકરી પર રાખવા એ લાંબા ગાળા માટે અસરકારક નથી. જો વૈજ્ઞાનિકો જવાનું જ મન બનાવી લે, તો તેમના કામની ગુણવત્તા પર અસર પડી શકે છે. સરકાર માટે પડકાર એ છે કે તેમણે માત્ર નિયમો જ કડક નથી કરવાના, પરંતુ ઈસરોના કામના વાતાવરણમાં અને પગાર ધોરણોમાં પણ ફેરફાર લાવવો પડશે જેથી પ્રતિભાઓ સંસ્થા સાથે જોડાઈ રહે.
ઈસરો ભારતની આશાનું કિરણ છે. જ્યારે દેશ ૨૦૪૦ સુધીમાં ચંદ્ર પર માનવી મોકલવાના લક્ષ્ય સાથે આગળ વધી રહ્યો છે, ત્યારે આવી સ્થિતિ ચિંતાજનક ચોક્કસ છે. આ સામૂહિક રાજીનામાં એક પ્રકારની ચેતવણી પણ છે કે સંસ્થાએ હવે પરિવર્તનની જરૂર છે. માત્ર કાયદા કે નિયમોથી નહીં, પરંતુ વૈજ્ઞાનિકોના સંતોષ અને તેમના ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરીને જ આપણે ભારતના અંતરિક્ષ મિશનને વધુ ઉંચાઈ પર લઈ જઈ શકીશું.
