ભારતના ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્રની સૌથી મોટી ઉડાન, ઇતિહાસ રચવા આજે લોન્ચ થશે વિક્રમ-૧ રોકેટ!
ભારતનું અવકાશ ક્ષેત્ર આજે એક અભૂતપૂર્વ અને ઐતિહાસિક વળાંક પર આવીને ઊભું રહ્યું છે. જો પૂર્વનિર્ધારિત કાઉન્ટડાઉન અને તમામ તકનીકી પાસાઓ યોજના મુજબ ચાલશે, તો આજે ૧૮ જુલાઈ, ૨૦૨૬ ના રોજ સવારે ૧૧:૩૦ વાગ્યે આંધ્રપ્રદેશના શ્રીહરિકોટા સ્થિત સતિષ ધવન સ્પેસ સેન્ટર પરથી એક નવો ઈતિહાસ રચાશે. સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ કંપની દ્વારા સંપૂર્ણપણે સ્વદેશી અને ખાનગી ધોરણે વિકસાવવામાં આવેલું ‘વિક્રમ-૧’ રોકેટ અવકાશ ભણી ઉડાન ભરશે. આ પ્રક્ષેપણ માત્ર એક સામાન્ય રોકેટ લોન્ચ નથી, પરંતુ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષા (ઓર્બિટ) સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરનારું આ ભારતનું સૌપ્રથમ ખાનગી ઓર્બિટલ લોન્ચ વ્હીકલ છે, જે દેશના ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્ર માટે એક નવા અને સોનેરી યુગની સત્તાવાર શરૂઆત છે.
શું છે વિક્રમ-૧ ની વિશેષતા અને તાકાત?
આ મહત્વાકાંક્ષી રોકેટનું નામ ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમના જનક અને મહાન વૈજ્ઞાનિક ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈના માનમાં ‘વિક્રમ-૧’ રાખવામાં આવ્યું છે. તકનીકી દ્રષ્ટિએ આ રોકેટ અત્યંત આધુનિક અને જટિલ પ્રણાલી પર આધારિત છે. તે ત્રણ તબક્કાનું (Three-Stage) અદ્યતન રોકેટ છે, જેની ઊંચાઈ આશરે ૨૩ મીટર અને વ્યાસ ૧.૭ મીટર છે. આ રોકેટ પૃથ્વીની નીચલી ભ્રમણકક્ષામાં એટલે કે લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO) માં ૩૦૦ કિલોગ્રામ સુધીના નાના ઉપગ્રહો અથવા પેલોડને અત્યંત ચોકસાઈપૂર્વક સ્થાપિત કરવાની અસાધારણ ક્ષમતા ધરાવે છે.
અત્યાર સુધી ભારતમાં ઓર્બિટલ રોકેટ વિકસાવવાની અને તેને અંતરિક્ષમાં મોકલવાની સંપૂર્ણ જવાબદારી માત્ર સરકારી સંસ્થા ઇસરો પાસે જ હતી. જો આજે વિક્રમ-૧ સફળતાપૂર્વક પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં નિર્ધારિત પેલોડને સ્થાપિત કરી દેશે, તો સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ ભારતની પ્રથમ એવી ખાનગી કંપની બનશે જેણે આ સિદ્ધિ મેળવી હોય. આ સાથે જ ભારત વિશ્વના એવા ગણ્યાગાંઠ્યા દેશોની ક્લબમાં સામેલ થઈ જશે, જ્યાં ખાનગી કંપનીઓ સ્પેસ લોન્ચિંગ માર્કેટમાં વ્યાપારી સ્તરે સક્રિય છે.
વર્ષ ૨૦૨૨ ના ‘પ્રારંભ’ થી શરૂ થયેલી અવિરત સફર
સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસની આ સફર અચાનક શરૂ નથી થઈ. આ પહેલાં નવેમ્બર ૨૦૨૨ માં કંપનીએ ‘વિક્રમ-એસ’ નામનું સબ-ઓર્બિટલ રોકેટ સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કર્યું હતું. ‘પ્રારંભ’ નામના એ મિશને સાબિત કર્યું હતું કે કંપની પાસે રોકેટ બનાવવાની પ્રાથમિક ટેક્નોલોજી ઉપલબ્ધ છે. જો કે, સબ-ઓર્બિટલ અને ઓર્બિટલ મિશન વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો તફાવત હોય છે. વિક્રમ-૧ મિશન ઘણું વધારે પડકારજનક છે, કારણ કે તેમાં રોકેટને માત્ર અવકાશની સરહદને અડીને પાછા નથી આવવાનું, પરંતુ પૃથ્વીની આસપાસ સતત ફરતા રહેવા માટે ઉપગ્રહને સ્થાપિત કરવાનો છે.
કોઈપણ રોકેટને પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં સ્થાપિત કરવું એ એન્જિનિયરિંગની પરાકાષ્ઠા માનવામાં આવે છે. તેના માટે રોકેટના વિવિધ સ્ટેજનું સમયસર અલગ થવું, મલ્ટિપલ મોટર્સનું અતિ ચોક્કસ સેકન્ડોમાં ઇગ્નીશન થવું, અત્યંત જટિલ નેવિગેશન કંટ્રોલ અને સૌથી મહત્વનું એટલે કે પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણને હરાવવા માટે આશરે ૨૮,૦૦૦ કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની પ્રચંડ ગતિ પ્રાપ્ત કરવી જરૂરી છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન નાની સરખી ખામી પણ આખા મિશનને અસફળ બનાવી શકે છે.
સ્કાયરૂટનો પાયો અને ઇસરોનો માર્ગદર્શન
આ અદભુત સ્ટાર્ટઅપની સ્થાપના વર્ષ ૨૦૧૮ માં ઇસરોના જ બે પૂર્વ વૈજ્ઞાનિકો પવન ચંદના અને નાગા ભરત ડાકા દ્વારા કરવામાં આવી હતી. પોતાની વૈજ્ઞાનિક સૂઝબૂઝ અને મહેનતના જોરે આજે આ કંપનીએ વૈશ્વિક રોકાણકારો પાસેથી ૧૦૦ મિલિયન ડૉલરથી વધુનું ફંડ મેળવ્યું છે અને કંપનીનું વર્તમાન મૂલ્ય આશરે ૧.૧ બિલિયન ડૉલર (આશરે ૯,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુ) પર પહોંચી ગયું છે. કંપનીએ હૈદરાબાદમાં દેશની સૌથી આધુનિક ખાનગી રોકેટ ઉત્પાદન સુવિધા પણ ઊભી કરી છે.
આ સમગ્ર સફરમાં ભારતીય અંતરિક્ષ સંસ્થા ઇસરોની ભૂમિકા માર્ગદર્શક તરીકેની રહી છે. ઇસરોએ સ્કાયરૂટને પોતાની અત્યાધુનિક ટેસ્ટિંગ ફેસિલિટીઝ, લોન્ચ પેડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને મહત્વપૂર્ણ તકનીકી ઇનપુટ્સ પૂરા પાડ્યા છે. આ ઉપરાંત ઇસરોએ વર્ષોની મહેનતથી ભારતમાં જે ૪૦૦ થી વધુ ખાનગી સપ્લાયર્સનું નેટવર્ક તૈયાર કર્યું હતું, તેનો સીધો લાભ પણ આ સ્ટાર્ટઅપને મળ્યો છે.
ભારત માટે આ મિશન કેમ ગેમ-ચેન્જર છે?
આજના મિશનમાં વિક્રમ-૧ પોતાની સાથે ભારત અને વિદેશી ગ્રાહકોના કેટલાક નાના વાણિજ્યિક અને પ્રાયોગિક ઉપગ્રહો લઈને જઈ રહ્યું છે. આ મિશનની સફળતા બાદ સ્કાયરૂટ વૈશ્વિક સ્તરે નિયમિત કોમર્શિયલ લોન્ચિંગ સેવાઓ શરૂ કરી શકશે. વૈશ્વિક સ્તરે નાના ઉપગ્રહો લોન્ચ કરવાનું બજાર ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યું છે.
વિક્રમ-૧ ની સફળતા ભારતીય પ્રાઇવેટ સ્પેસ ઇકોસિસ્ટમને દુનિયાભરમાં નવી ઓળખ આપશે, જેનાથી વિદેશી ગ્રાહકો ભારત તરફ આકર્ષાશે. આનાથી દેશમાં મોટા પાયે નવું રોકાણ આવશે, હાઇ-ટેક રોજગારીની તકો ઊભી થશે અને ભવિષ્યમાં ફરીથી વાપરી શકાય તેવા (Reusable) રોકેટ તેમજ માનવ અવકાશ ઉડાન (Human Spaceflight) માટેની ખાનગી ક્ષમતાનો પાયો નખાશે. ટૂંકમાં કહીએ તો, વિક્રમ-૧ એ માત્ર એક રોકેટ નથી, પરંતુ આત્મનિર્ભર ભારતની અંતરિક્ષમાં નવી શક્તિનું જીવંત પ્રતીક છે.
