નેપાળ અને ભારત વચ્ચે નવો વિવાદ: એક રૂપિયાના સિક્કા પર વિવાદાસ્પદ નકશાના મુદ્દે ફરી ગરમાયું રાજકારણ
નેપાળ અને ભારત વચ્ચે સરહદી વિવાદો કોઈ નવા નથી, પરંતુ તાજેતરમાં સામે આવેલી એક ઘટનાએ બંને દેશોના રાજકીય સંબંધોમાં ફરીથી હલચલ મચાવી દીધી છે. નેપાળ સરકાર દ્વારા એક રૂપિયાના નવા સિક્કા પર દેશનો નવો અને વિવાદાસ્પદ નકશો છાપવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. આ નકશામાં ભારતના ઉત્તરાખંડ રાજ્યના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ વિસ્તારો જેવા કે લિપિયાધુરા, લિપુલેખ અને કાલાપાનીને નેપાળના ભાગ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. સ્વાભાવિક છે કે, આ પગલાથી ભારતની ચિંતાઓ અને વાંધાઓ વધુ તીવ્ર બન્યા છે, કારણ કે ભારત આ પ્રદેશોને પોતાના સાર્વભૌમત્વ હેઠળના હિસ્સા તરીકે જોડે છે.
વિવાદનું મૂળ કારણ: લિપિયાધુરા, લિપુલેખ અને કાલાપાની
આ સમગ્ર વિવાદનું કેન્દ્ર બિંદુ ઉત્તરાખંડની સરહદે આવેલા ત્રણ પહાડી પ્રદેશો – લિપિયાધુરા, લિપુલેખ અને કાલાપાની છે. નેપાળ લાંબા સમયથી દાવો કરતું આવ્યું છે કે મહાકાળી નદીના પૂર્વ તરફનો આ વિસ્તાર તેના સાર્વભૌમ ક્ષેત્રમાં આવે છે. બીજી તરફ, ભારત સરકાર સ્પષ્ટપણે માને છે કે આ ત્રણેય વિસ્તારો ભારતની ભૌગોલિક સીમાઓ, ખાસ કરીને ઉત્તરાખંડ રાજ્યનો અભિન્ન અંગ છે.
જ્યારે 2020માં નેપાળની તત્કાલીન સરકાર દ્વારા સત્તાવાર રીતે નવો નકશો રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, ત્યારે જ ભારતે તેના પર સખત વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો. ભારતે હંમેશાં એ વાત પર ભાર મૂક્યો છે કે કોઈપણ એકતરફી પગલાં કે કૃત્રિમ દાવાઓથી વાસ્તવિકતા બદલાતી નથી અને આ પ્રકારના સંવેદનશીલ સરહદી પ્રશ્નોનો ઉકેલ માત્ર અને માત્ર પરસ્પરની રાજદ્વારી અને દ્વિપક્ષીય વાતચીત દ્વારા જ આવી શકે છે.
સિક્કાની ડિઝાઇનમાં અચાનક બદલાવ પાછળનું રાજકારણ
આ મામલો તાજેતરમાં એટલા માટે ચર્ચામાં આવ્યો કારણ કે નેપાળ રાષ્ટ્ર બેંક (NRB) દ્વારા એક રૂપિયાના નવા સિક્કા છાપવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. શરૂઆતમાં, નેપાળ સરકાર દ્વારા એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું કે સિક્કા પરથી નકશાને હટાવીને તેની જગ્યાએ કોઈ ધાર્મિક કે સાંસ્કૃતિક પ્રતીક, જેમ કે કોઈ પ્રખ્યાત બૌદ્ધ મઠ (મોનાસ્ટ્રી)ની છબી મૂકવામાં આવે.
પરંતુ, નેપાળની આંતરિક રાજનીતિમાં આ નિર્ણય સામે ભારે વિરોધનો વંટોળ ઊભો થયો. વિપક્ષી રાજકીય પક્ષો અને સામાન્ય જનતા તરફથી સરકાર પર ભારે દબાણ બનાવવામાં આવ્યું કે રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વ અને સરહદી દાવાઓ સાથે જોડાયેલા પ્રતીકોને હટાવવા જોઈએ નહીં. જનતા અને વિપક્ષના આક્રોશને જોઈને સરકાર ઝૂકવા મજબૂર બની અને જૂનો નિર્ણય પાછો ખેંચી લીધો. પરિણામે, હવે નવા સિક્કા પર તે જ વિવાદાસ્પદ નકશો રાખવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે જેમાં ભારત સાથે વિવાદિત ક્ષેત્રોને નેપાળનો હિસ્સો બતાવવામાં આવ્યા છે.
નેપાળ રાષ્ટ્ર બેંકની તૈયારીઓ અને સિક્કાનું સ્વરૂપ
નેપાળ રાષ્ટ્ર બેંકના પ્રવક્તા ગુરુ પ્રસાદ પૌડેલે આ બાબતે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું છે કે કેન્દ્રીય બેંક ટૂંક સમયમાં જ એક રૂપિયાનો નવો સિક્કો બજારમાં ઉતારશે. જોકે, બેંકને હજુ સુધી સિક્કાની આખરી અને સત્તાવાર ડિઝાઇન મળી નથી, પરંતુ તે નિશ્ચિત માનવામાં આવી રહ્યું છે કે નવા સિક્કા પર વિવાદાસ્પદ નકશો જ અંકિત કરવામાં આવશે.
બેંકના સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ નવા સિક્કાનું કદ અને તેમાં વપરાતી ધાતુ અગાઉના સિક્કાઓ કરતાં થોડી અલગ હશે. નવો સિક્કો કદમાં અગાઉના સિક્કા કરતાં નાનો અને હળવો બનાવવામાં આવશે. પરંતુ ભૌતિક સ્વરૂપ બદલાવા છતાં તેના પર છપાતી છબી કે નકશો બદલાવવાનો નથી, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ફરીથી ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
ભારત અને નેપાળના સંબંધો પર તેની શું અસરો પડી શકે?
ભારત અને નેપાળ વચ્ચે સદીઓ જૂના સાંસ્કૃતિક, સામાજિક અને આર્થિક સંબંધો રહ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચેની સરહદ ખુલ્લી છે અને લોકો વચ્ચે પરસ્પર ગાઢ આદાન-પ્રદાન જોવા મળે છે. પરંતુ સરહદી સીમાઓને લઈને જ્યારે પણ રાજકીય નિવેદનબાજી કે આવા સત્તાવાર પગલાં લેવાય છે, ત્યારે બંને દેશોના કૂટનીતિક સંબંધોમાં તણાવ ઊભો થાય છે.
ભારતે હંમેશાં રચનાત્મક વલણ અપનાવ્યું છે અને નેપાળને સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે સરહદી વિવાદોનો ઉકેલ સોશિયલ મીડિયા, નકશા કે સિક્કાઓ પર લડાઈ લડીને નહીં, પરંતુ ટેબલ પર બેસીને શાંતિપૂર્ણ વાર્તાલાપથી જ આવી શકે છે. નેપાળ સરકાર દ્વારા ઘરેલુ રાજકીય ફાયદા માટે કે જનતાના દબાણ હેઠળ આવા પગલાં ભરવાથી ક્યારેક દ્વિપક્ષીય સંબંધોની મજબૂતાઈ પર નકારાત્મક અસર પડી શકે છે.
ભવિષ્યની દિશા: વાતચીત જ એકમાત્ર વિકલ્પ
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે નેપાળની ઘરેલુ રાજનીતિમાં સરહદી રાષ્ટ્રવાદ એક ખૂબ જ સંવેદનશીલ અને પ્રભાવશાળી મુદ્દો છે. કોઈપણ સરકાર ત્યાં વિરોધ પક્ષોના દબાણ સામે ઝૂકવા મજબૂર થઈ જાય છે. જોકે, સમજદારી એમાં જ છે કે બંને દેશોના શીર્ષ નેતૃત્વ અને વિદેશ મંત્રાલયો આ વિવાદને વધુ વણસવા દેવાને બદલે રાજદ્વારી માર્ગો અપનાવે.
આવનારા સમયમાં જો નેપાળ આ સિક્કાઓને સત્તાવાર રીતે બજારમાં લાવશે, તો ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય તરફથી પણ સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા આવવાની પૂરી સંભાવના છે. બંને પડોશી દેશો માટે એ અત્યંત આવશ્યક છે કે તેઓ પરસ્પર વિશ્વાસ જાળવી રાખીને ગંભીર મુદ્દાઓ પર મધ્યમ માર્ગ કાઢે, જેથી દક્ષિણ એશિયાની પ્રાદેશિક સ્થિરતા અને મિત્રતા અક્ષુણ્ણ રહે.
