ભણેલા-ગણેલા યુવાનો માટે માઠા સમાચાર! દેશમાં કેમ વધી રહી છે શિક્ષિત બેરોજગારી?
ભારતમાં યુવા બેરોજગારી અને શિક્ષણ અંગેનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ સવાલ આજે સમગ્ર દેશ સામે આવીને ઊભો રહ્યો છે. વિશ્વમાં સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા અને સૌથી વધુ યુવાધન ધરાવતા ભારત દેશ માટે આ સમયગાળો અત્યંત નિર્ણાયક છે. જોકે, વર્તમાન સમયમાં દેશના શિક્ષિત યુવાનો માટે યોગ્ય રોજગારીના અવસરો મેળવવા એ એક મોટો પડકાર બની રહ્યો છે.
તાજેતરના આંકડા અને વિવિધ સર્વેક્ષણો દર્શાવે છે કે ઊંચી ડિગ્રીઓ ધરાવતા યુવાનોમાં બેરોજગારીનો દર વધુ ચિંતાજનક છે, જે દેશની ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ (Demographic Dividend) ની ક્ષમતા સામે પ્રશ્નાર્થચિહ્ન ખડું કરે છે.
15 થી 29 વર્ષના યુવાનોમાં બેરોજગારીનો ઊંચો દર
દેશમાં સૌથી વધુ ચિંતાજનક બાબત 15 થી 29 વર્ષની વયજૂથના યુવાનોમાં જોવા મળતી બેરોજગારી છે. આ એવો વયજૂથ છે જે દેશના આર્થિક વિકાસમાં સૌથી મોટો ફાળો આપી શકે છે. પરંતુ આ જ જૂથમાં બેરોજગારીનો દર બે આંકડામાં (Double Digits) સરાસરી રીતે નોંધાઈ રહ્યો છે.
જૂન 2026 ના પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) ના તાજેતરમાં સામે આવેલા આંકડા અનુસાર, 15 થી 29 વર્ષના યુવાનોમાં બેરોજગારીનો દર 16.2% સુધી પહોંચી ગયો છે. જેની સરખામણીએ દેશનો કુલ સામાન્ય બેરોજગારી દર માત્ર 5.5% છે. આ તફાવત સ્પષ્ટ કરે છે કે દેશમાં વયસ્કો કે બિન-કુશળ શ્રમિકોની સરખામણીએ યુવાનોને નવી નોકરીઓ મળવામાં ભારે મુશ્કેલી પડી રહી છે.
દેશનું લેબર ફોર્સ અને ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડનો સુવર્ણ સમય
ભારતના શ્રમ દળ (Labour Force) નો વ્યાપ હાલમાં 61 કરોડથી 64 કરોડ સુધીનો અંદાજવામાં આવ્યો છે. દર વર્ષે દેશના શ્રમ બજારમાં આશરે 80 લાખ (8 Million) નવા યુવા કામદારો ઉમેરાય છે.
‘ઇન્ડિયા એમ્પ્લોયમેન્ટ રિપોર્ટ 2024’ મુજબ:
-
વર્ષ 2021 માં દેશની કુલ વસ્તીમાં યુવાનોનો હિસ્સો 27% હતો.
-
વર્ષ 2036 સુધીમાં આ પ્રમાણ ઘટીને 23% થવાની શક્યતા છે.
રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટ ચેતવણી આપવામાં આવી હતી કે ભારત આગામી એક દાયકા સુધી ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડના ઝોનમાં રહેશે, પરંતુ દેશ હાલમાં એક એવા વળાંક (Inflexion Point) પર છે જ્યાં યોગ્ય નીતિગત નિર્ણયો અને રોજગારીનું સર્જન કરવું અત્યંત આવશ્યક બની ગયું છે.
વાર્ષિક આંકડા શું દર્શાવે છે?
જો વાર્ષિક સરખામણી કરવામાં આવે તો PLFS ના વાર્ષિક અહેવાલો મુજબ યુવા બેરોજગારીમાં આંશિક સુધારો જોવા મળ્યો હતો, પરંતુ તે હજી પણ નોંધપાત્ર રીતે ઊંચા સ્તરે છે:
-
વર્ષ 2022: 10.9%
-
વર્ષ 2023: 10.0%
-
વર્ષ 2024: 10.3%
-
વર્ષ 2025: 9.9%
વાર્ષિક ધોરણે 2025 માં આ દર ઘટીને 9.9% થયો હતો, પરંતુ તાજેતરના મહિનાઓમાં ફરી તેમાં ઉછાળો જોવા મળ્યો છે.
વધુ શિક્ષણ, ઓછી નોકરી? શિક્ષિતોમાં વધુ બેરોજગારીનો વિરોધાભાસ
આ સમગ્ર સ્થિતિમાં સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે વ્યક્તિ જેમ વધુ ભણેલી-ગણેલી છે, તેમ તેને નોકરી મળવાની શક્યતા ઓછી હોય તેવો વિરોધાભાસી વાસ્તવિકતા સામે આવી રહી છે. માધ્યમિક કે તેથી વધુ ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવનારા યુવાનોમાં બેરોજગારીનો દર સૌથી વધુ છે.
અંકશાસ્ત્રીય સરખામણી:
-
અભણ / નિરક્ષર વ્યક્તિઓ: વર્ષ 2025 માં નિરક્ષર લોકો માટે બેરોજગારીનો દર માત્ર 0.3% હતો.
-
શિક્ષિત યુવાનો (સેકન્ડરી અને તેથી વધુ): વર્ષ 2025 માં માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણ ધરાવતા લોકોમાં બેરોજગારીનો દર 6.5% નોંધાયો હતો.
-
અગાઉના વર્ષો: વર્ષ 2023 અને 2024 માં શિક્ષિત જૂથમાં આ બેરોજગારીનો દર 7% ના સ્તરે હતો.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે અશિક્ષિત લોકો શારીરિક કે મજૂરી કામમાં સરળતાથી ગોઠવાઈ જાય છે, પરંતુ ડિગ્રી ધરાવતા યુવાનો માટે તેમની યોગ્યતા મુજબની કે સફેદ કોલર (White-Collar) નોકરીઓનો બજારમાં ભારે અભાવ છે.
સમસ્યાનું મૂળ અને ભવિષ્યની જરૂરિયાત
ઉચ્ચ શિક્ષણ લીધા પછી પણ યોગ્ય નોકરી ન મળવા પાછળ મુખ્ય બે કારણો સામે આવે છે:
-
કૌશલ્યનો અભાવ (Skill Mismatch): ડિગ્રીઓ હોવા છતાં ઉદ્યોગોને જરૂરી તેવા વ્યવહારુ કૌશલ્ય કે ડિજિટલ સ્કિલ્સની યુવાનોમાં કમી.
-
ગુણવત્તાયુક્ત નોકરીઓનું ઓછું સર્જન: શૈક્ષણિક લાયકાત ધરાવતા ગ્રેજ્યુએટ્સ માટે સંગઠિત ક્ષેત્ર (Organised Sector) માં નવી નોકરીઓની મર્યાદિત તકો.
આ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે માત્ર સરકારી યોજનાઓ પૂરતી નથી, પરંતુ દેશના શિક્ષણ માળખાને ઉદ્યોગોની જરૂરિયાતો સાથે જોડવું, કૌશલ્ય વિકાસ (Skill Development) પર ભાર મૂકવો અને નવા ઉદ્યોગો તેમજ સ્ટાર્ટઅપ્સને પ્રોત્સાહન આપી મોટા પાયે નવી રોજગારી ઊભી કરવી અત્યંત જરૂરી બન્યું છે.
