ભારતની અર્થવ્યવસ્થામાં મોટો બદલાવ: ટૂંક સમયમાં બજારમાં આવશે ૧૦ અને ૨૦ રૂપિયાના પ્લાસ્ટિક (પોલિમર) નોટો
ભારતીય નાણાકીય બજાર અને ચલણ વ્યવસ્થામાં એક ખૂબ જ મોટા અને ક્રાંતિકારી ફેરફારના સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. હવે ટૂંક સમયમાં જ દેશના સામાન્ય નાગરિકોના હાથમાં ૧૦ અને ૨૦ રૂપિયાના પરંપરાગત કાગળના નોટોની જગ્યાએ નવા આધુનિક પ્લાસ્ટિક (પોલિમર) નોટો જોવા મળશે. કેન્દ્ર સરકારે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના પ્રસ્તાવને સત્તાવાર રીતે મંજૂરી આપી દીધી છે, જેની શરૂઆત દેશભરમાં મોટા પાયે ફીલ્ડ ટ્રાયલ (ક્ષેત્રીય પરીક્ષણ) દ્વારા કરવામાં આવશે. આ ટ્રાયલના પરિણામો સફળ રહ્યા બાદ આ નોટોને નિયમિત ચલણમાં મૂકવામાં આવશે.
કેન્દ્ર સરકાર અને સંસદમાં થયેલી સત્તાવાર જાહેરાત
દેશના નાણા રાજ્ય મંત્રી પંકજ ચૌધરીએ સંસદમાં એક લેખિત જવાબ આપતી વખતે આ મહત્વપૂર્ણ માહિતી શેર કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના કેન્દ્રીય નિર્દેશક મંડળની ભલામણના આધારે રિઝર્વ બેંક એક્ટ, ૧૯૩૪ની કલમ ૨૫ હેઠળ કેન્દ્ર સરકારને એક પ્રસ્તાવ મોકલવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રસ્તાવમાં ૧૦ રૂપિયા અને ૨૦ રૂપિયાના મૂલ્યના ૧૦૦-૧૦૦ કરોડ પોલિમર નોટો છાપીને તેના ફીલ્ડ ટ્રાયલની મંજૂરી માંગવામાં આવી હતી.
સરકારે RBI ના આ પ્રસ્તાવને સ્વીકારી લીધો છે અને મંજૂરી આપી દીધી છે. આ નિર્ણય પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ તપાસવાનો છે કે ભારતીય આબોહવા, લોકોની રહેણીકરણી અને દૈનિક લેવડ-દેવડની પરિસ્થિતિઓમાં આ પ્લાસ્ટિક નોટો કેટલી ટકાઉ સાબિત થાય છે.
ફીલ્ડ ટ્રાયલની પ્રક્રિયા કેવી રીતે કામ કરશે?
સરકાર અને RBI ની યોજના મુજબ, પ્રાયોગિક ધોરણે ૧૦ રૂપિયાના ૧૦૦ કરોડ નોટો અને ૨૦ રૂપિયાના ૧૦૦ કરોડ નોટો બજારમાં ચલણ માટે મુકવામાં આવશે. આ પરીક્ષણ દરમિયાન એ બાબતનું ઝીણવટપૂર્વક નિરીક્ષણ કરવામાં આવશે કે:
આ નોટો કાગળના નોટોની સરખામણીમાં કેટલા લાંબા સમય સુધી ટકી શકે છે (ડ્યુરેબિલિટી).
બજારમાં ફરે ત્યારે રોજબરોજના ઉપયોગમાં ગંદકી કે ખરાબ થવા સામે તે કેટલા મજબૂત સાબિત થાય છે.
ભારતની વિવિધ ભૌગોલિક અને મોસમી પરિસ્થિતિઓ (જેમ કે ભારે ગરમી, ચોમાસાનું ભેજવાળું વાતાવરણ વગેરે) માં લોકો આ નોટોને કેવી રીતે સ્વીકારે છે.
જો આ ટ્રાયલ અપેક્ષિત સફળતા મેળવશે, તો જ ભવિષ્યમાં આ બંને મૂલ્યવર્ગના નોટોને કાયમી ધોરણે દેશભરમાં ચલણમાં લાવવામાં આવશે.
શું જૂના કાગળના નોટો બંધ થઈ જશે?
મોટાભાગના નાગરિકોના મનમાં આ પ્રશ્ન સ્વાભાવિક રીતે જ થાય કે શું નવા પ્લાસ્ટિક નોટો આવવાથી જૂના કાગળના નોટો રદ થઈ જશે? તો નાણા મંત્રાલયે આ અંગે સ્પષ્ટતા કરી દીધી છે કે હાલમાં પરંપરાગત કાગળના નોટો સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાનો કોઈ પ્રસ્તાવ નથી.
ફીલ્ડ ટ્રાયલ અને પ્રારંભિક તબક્કા દરમિયાન કાગળના નોટો અને નવા પોલિમર (પ્લાસ્ટિક) નોટો બંને બજારમાં સાથે-સાથે ચલણમાં રહેશે. જ્યાં સુધી સરકાર દ્વારા આ અંગે કોઈ અંતિમ અને વ્યાપક નિર્ણય લેવામાં ન આવે, ત્યાં સુધી જૂના નોટો પણ રાબેતા મુજબ માન્ય રહેશે.
પોલિમર (પ્લાસ્ટિક) નોટોના અસંખ્ય ફાયદાઓ
વિશ્વના અનેક વિકસિત અને વિકાસશીલ દેશોએ પહેલેથી જ પોલિમર કરન્સી અપનાવી લીધી છે. તે દેશોના અનુભવો અને RBI ના રિપોર્ટ મુજબ પ્લાસ્ટિક નોટોના અનેક મોટા ફાયદાઓ છે:
લાંબી આયુષ્ય: ૧૦ અને ૨૦ રૂપિયાની નોટો એવી છે જેનો રોજિંદા જીવનમાં સૌથી વધુ ઉપયોગ થાય છે. ચાની દુકાનથી લઈને શાકભાજીની રેકડી સુધી આ નોટો હાથો-હાથ ફરતી રહે છે, જેના કારણે કાગળના નોટો ખૂબ જ ઝડપથી ફાટી જાય છે કે ગંદા થઈ જાય છે. તેની સામે પોલિમર નોટો કાગળ કરતા અનેક ગણી મજબૂત હોય છે અને લાંબા સમય સુધી ખરાબ થતી નથી.
સરકારી ખર્ચમાં ઘટાડો: નોટોની આયુષ્ય વધવાથી વારંવાર નવા નોટો છાપવાની જરૂર ઓછી પડશે અને નષ્ટ થઈ ગયેલા નોટો પાછળ થતો ખર્ચ પણ ઘટશે.
પર્યાવરણને અનુકૂળ: લાંબી આવરદાને કારણે કચરો ઓછો પેદા થશે અને પર્યાવરણને ફાયદો થશે.
ઉચ્ચ સુરક્ષા સુવિધાઓ: પ્લાસ્ટિક નોટોમાં પારદર્શક બારી, ખાસ સુરક્ષા થ્રેડ અને અત્યાધુનિક નકલી વિરોધી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવો સરળ છે. આનાથી નકલી બનાવનારાઓ માટે છેતરપિંડી કરવી અત્યંત મુશ્કેલ બનશે, જે દેશના અર્થતંત્ર માટે સુરક્ષાનું મજબૂત કવચ સાબિત થશે.
ભારતીય અર્થવ્યવસ્થામાં આ ડિજિટલ યુગ વચ્ચે ભૌતિક ચલણમાં આધુનિકરણ તરફનું આ એક મોટું પગલું છે. જો ૧૦ અને ૨૦ રૂપિયાના આ નવા પ્લાસ્ટિક નોટોનું ફીલ્ડ ટ્રાયલ સફળ રહે છે, તો આવનારા સમયમાં ભારતના નાણાકીય લેવડ-દેવડના ક્ષેત્રમાં એક નવો યુગ શરૂ થશે. નાગરિકો માટે આ નોટો વાપરવી વધુ સરળ, સુરક્ષિત અને લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તેવી સાબિત થશે.
