રશિયા-બાંગ્લાદેશ વેપાર અને ભારતીય રુપિયો: વૈશ્વિક પ્રતિબંધો વચ્ચે નવો આર્થિક સમીકરણ
વૈશ્વિક રાજકારણ અને આર્થિક સમીકરણોમાં હાલમાં એક ખૂબ જ રસપ્રદ વળાંક જોવા મળી રહ્યો છે. અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો દ્વારા લાદવામાં આવેલા કડક પ્રતિબંધોને કારણે મુશ્કેલીમાં મુકાયેલું રશિયા હવે પોતાના વ્યાપારી સંબંધોને જીવંત રાખવા માટે ભારતીય રૂપિયાનો સહારો લેવા જઈ રહ્યું છે. રશિયાએ બાંગ્લાદેશ સાથેના વ્યાપારિક વ્યવહારો ભારતીય રૂપિયામાં કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે, જેણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં એક નવી ચર્ચા જગાવી છે.
અમેરિકી પ્રતિબંધોના કારણે રશિયન બેંકો વૈશ્વિક પેમેન્ટ સિસ્ટમથી લગભગ બહાર થઈ ચૂકી છે, જેના કારણે ડોલર આધારિત લેણદેણ અશક્ય બની ગઈ છે. આ પરિસ્થિતિમાં મોસ્કોએ ડોલરના વિકલ્પ તરીકે ભારતીય રૂપિયાને અપનાવવાની પહેલ કરી છે. આ લેખમાં આપણે વિગતવાર સમજીશું કે આ પ્રસ્તાવના શું માયાના છે, તેનાથી દક્ષિણ એશિયાના વેપાર પર શી અસર પડશે અને ભારતીય ચલણ માટે આ કેટલું મહત્વપૂર્ણ છે.
રશિયાની મજબૂરી અને ડોલરનો વિકલ્પ બનતો ભારતીય રૂપિયો
રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા પછી અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશોએ રશિયાની અર્થવ્યવસ્થાને તોડી નાખવા માટે બેંકિંગ ક્ષેત્ર પર ભારે પ્રતિબંધો મૂક્યા હતા. પરિણામે, રશિયા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વેપાર કરવો અને પેમેન્ટ મેળવવું અત્યંત જટિલ બની ગયું છે. બાંગ્લાદેશ જેવા દેશો પણ પરંપરાગત માધ્યમોથી રશિયાને પેમેન્ટ કરવામાં અસમર્થ સાબિત થઈ રહ્યા છે.
આ સમસ્યાનો તોડ કાઢવા માટે રશિયાએ બાંગ્લાદેશ સમક્ષ ભારતીય રૂપિયામાં વ્યાપાર કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે ભારત અને રશિયા અગાઉથી જ દ્વિપક્ષીય વેપારનો కొంత હિસ્સો રૂપિયામાં નિપટાવતા આવ્યા છે. બાંગ્લાદેશ પણ ભારત સાથે સીમિત માત્રામાં રૂપિયામાં વેપાર કરે છે. આ પૂર્વ અનુભવને ધ્યાનમાં રાખીને, રશિયા હવે બાંગ્લાદેશ સાથે પણ આવી જ એક સ્વતંત્ર પેમેન્ટ સિસ્ટમ વિકસાવવા અને ઢાકામાં રશિયન બેંકની શાખા ખોલવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે. આગામી સમયમાં યોજાનાર ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકોમાં આ મુદ્દે અંતિમ મહોર લાગવાની સંભાવના છે.
યુદ્ધ બાદ અડધો થઈ ગયેલો વેપાર અને રૂપપુર પાવર પ્લાન્ટની અડચણો
રશિયા અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના વેપારિક સંબંધો પર યુદ્ધની ખૂબ માઠી અસર પડી છે. યુદ્ધ ફાટી નીકળતા પહેલા બાંગ્લાદેશ દર વર્ષે રશિયામાં ૫૦ કરોડ ડોલરથી વધુની નિકાસ કરતું હતું. પરંતુ પ્રતિબંધો અને પેમેન્ટની અડચણોને કારણે આ આંકડો તળિયે બેસી ગયો છે. ચાલુ નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન બાંગ્લાદેશ માત્ર ૨૪.૫ કરોડ ડોલરનો સામાન જ રશિયા મોકલી શક્યું છે, એટલે કે વેપાર ઘટીને અડધાથી પણ ઓછો થઈ ગયો છે.
આ ઉપરાંત, બાંગ્લાદેશ દ્વારા નિર્માણાધીન ‘રૂપપુર પરમાણુ ઊર્જા સંયંત્ર’ માટે રશિયા પાસેથી લીધેલી લોનની હપ્તા ચૂકવણીમાં પણ ગંભીર સમસ્યા ઊભી થઈ છે. શરૂઆતમાં ચીની યુઆનમાં ચૂકવણી કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ અમેરિકી પ્રતિબંધોના ડરથી બાંગ્લાદેશી અને ચીની બેંકોએ તેમાં સહકાર આપવાનો ઇનકાર કરી દીધો. હાલમાં સોનાલી બેંકમાં રશિયાના નામે ખાતું ખોલીને નાણાં જમા કરાવવામાં આવી રહ્યા છે, પરંતુ તે રશિયા સુધી પહોંચી શકતા નથી. આ કાનૂની અને નાણાકીય જટિલતાઓને ઉકેલવા માટે જ વૈકલ્પિક પેમેન્ટ સિસ્ટમ અનિવાર્ય બની ગઈ છે.
બાંગ્લાદેશ માટે ફાયદાઓ: સસ્તી ખાતર અને આસાન શરતો
આ આર્થિક ભાગીદારીમાં માત્ર રશિયાને જ નહીં, પરંતુ બાંગ્લાદેશને પણ મોટા ફાયદા થવાની આશા છે. વેપારિક સંબંધોને વેગ આપવા માટે રશિયાએ બાંગ્લાદેશને આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર ભાવ કરતા અંદાજે ૧૦ ડોલર પ્રતિ ટન સસ્તા ભાવે લગભગ ૨ લાખ ૮૦ હજાર ટન યુરિયા ખાતર પૂરું પાડવાની તૈયારી દર્શાવી છે.
ખાતર ઉપરાંત, રશિયાએ સૂર્યમુખીનું તેલ, ઘઉં, ચણા, પીળી મટર અને વિવિધ પ્રકારની દાળોની નિકાસ વધારવામાં પણ રસ દાખવ્યો છે. આગામી આંતર-સરકારી આયોગની બેઠકમાં બંને દેશો વચ્ચે વ્યાપાર પરિષદની રચના, વસ્ત્ર નિકાસકારોની યાદી તૈયાર કરવી અને વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્રોની સ્થાપના જેવા મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થશે. બાંગ્લાદેશ પણ આ બેઠકમાં ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર, રિન્યુએબલ એનર્જી, ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા અને કૃષિ ક્ષેત્રે સહયોગ વધારવાના પ્રસ્તાવો રજૂ કરશે.
ભારતીય ચલણ માટે વૈશ્વિક સ્તરે વધતું મહત્વ
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં સૌથી મોહક પાસું ભારતીય રૂપિયાનું વધતું વૈશ્વિક સ્વીકાર છે. જ્યારે કોઈ મહાસત્તા (રશિયા) વૈશ્વિક પ્રતિબંધોથી બચવા માટે ડોલરને છોડીને ભારતીય રૂપિયામાં વેપાર કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે, ત્યારે તે વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં ભારતની મજબૂત થતી સ્થિતિ દર્શાવે છે.
જો રશિયા અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે રૂપિયા આધારિત આ વ્યવસ્થા સફળ થાય છે, તો તે અન્ય વિકાસશીલ દેશો માટે પણ એક નવો રાહ ચીંધશે. તે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં યુએસ ડોલરના એકાધિકારને ઘટાડવામાં અને ભારતીય મુદ્રાને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ સક્ષમ બનાવવામાં માઈલસ્ટೋನ್ સાબિત થઈ શકે છે.
અમેરિકી પ્રતિબંધોના દબાણ હેઠળ જીવતું રશિયા અને પોતાની આર્થિક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા મથતું બાંગ્લાદેશ—આ બંને માટે ભારતીય રૂપિયો એક સેતુ સમાન સાબિત થઈ રહ્યો છે. સસ્તું યુરિયા, આસાન પેમેન્ટ પદ્ધતિ અને અટવાયેલા દેવાની ચૂકવણી જેવા મુદ્દાઓ આ નવા સમીકરણને વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યા છે. આગામી મહિનાઓમાં યોજાનારી ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકો નક્કી કરશે કે આ પ્રસ્તાવ જમીની સ્તરે કેટલો કારગર નીવડે છે, પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે આ પહેલે વૈશ્વિક નાણાકીય બજારમાં ભારતની સ્થિતિને વધુ અગત્યની બનાવી દીધી છે.
