ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધોમાં વળાંક: શેખ હસીનાની વર્ચ્યુઅલ પ્રેસ કોન્ફરન્સથી શું બંને દેશો વચ્ચે તણાવ વધશે?
તાજેતરમાં જ ભારત અને બાંગ્લાદેશના દ્વિપક્ષીય સંબંધોને લઈને એક ખૂબ જ સંવેદનશીલ અને ચર્ચાસ્પદ મામલો સામે આવ્યો છે. નવી દિલ્હીથી બાંગ્લાદેશના પૂર્વ વડાપ્રધાન શેખ હસીનાના પ્રસ્તાવિત વર્ચ્યુઅલ સંબોધનને લઈને ઢાકા અને નવી દિલ્હી વચ્ચે રાજકીય ગરમાવો જોવા મળી રહ્યો છે. બાંગ્લાદેશ સરકારે ભારત સમક્ષ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કરવા જણાવ્યું છે અને ચેતવણી આપી છે કે જો ભારતીય જમીનનો ઉપયોગ બાંગ્લાદેશ વિરુદ્ધ રાજકીય ગતિવિધિઓ માટે થશે, તો તેનાથી બંને દેશોના પરસ્પર સંબંધો પર માઠી અસર પડી શકે છે.
વિવાદની જડ: 5 ઓગસ્ટની વર્ચ્યુઅલ પ્રેસ કોન્ફરન્સ
પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર, 5 ઓગસ્ટના રોજ નવી દિલ્હીમાં ‘ફોરેન કોરસપોન્ડન્ટ્સ ક્લબ ઓફ સાઉથ એશિયા’ દ્વારા એક કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. બાંગ્લાદેશના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન શેખ હસીના આ કાર્યક્રમને વર્ચ્યુઅલ માધ્યમથી સંબોધિત કરવાના છે. એટલું જ નહીં, તેમના પુત્ર સજીબ વાઝેદ જોય, ભૂતપૂર્વ શિક્ષણ પ્રધાન મોહિબુલ હસન ચૌધરી નોફેલ અને બાંગ્લાદેશ હ્યુમન રાઇટ્સ વોચના સેક્રેટરી જનરલ મોહમ્મદ અલી સિદ્દીકી પણ આ ચર્ચામાં ભાગ લેવાના છે.
આ બાબતની જાણ થતાં જ બાંગ્લાદેશી સરકાર હરકતમાં આવી ગઈ છે. બાંગ્લાદેશની વિદેશ રાજ્ય મંત્રી શમા ઓબેદ ઇસ્લામે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જોકે આ કોઈ સરકારી નહીં પરંતુ એક ખાનગી સંસ્થા દ્વારા આયોજિત કાર્યક્રમ છે, છતાં બાંગ્લાદેશ સરકાર આના પર તીક્ષ્ણ નજર રાખી રહી છે. ઢાકાનું માનવું છે કે કોઈ પણ દેશની જમીન પર બેસીને બીજા દેશ વિરુદ્ધ રાજકીય નિવેદનબાજી કે અસ્થિરતા ફેલાવતા પ્રયાસો યોગ્ય નથી.
ઢાકાની કડક ચેતવણી અને રાજકીય સ્થિતિ
બાંગ્લાદેશી વિદેશ મંત્રાલયના અખબારી અહેવાલો મુજબ, સરકારે ભારતને અગાઉ પણ મૌખિક અને લેખિતમાં એ વાતથી અવગત કરાવ્યું છે કે કોઈ પણ ફરાર કે દોષિત ઠરેલા વ્યક્તિને ભારતીય ધરતી પરથી બાંગ્લાદેશમાં રાજકીય અસ્થિરતા ઊભી કરવાની છૂટ ન મળવી જોઈએ.
બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન તારિક રહેમાનના વિદેશ બાબતોના સલાહકાર હુમાયુ કબીરે ભારતના નવા હાઈકમિશનર દિનેશ ત્રિવેદી સાથેની મુલાકાતમાં પણ આ જ મુદ્દો ભારપૂર્વક ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે ભારત સરકારે એ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે શેખ હસીના કે અન્ય કોઈ પણ વ્યક્તિ ભારતીય જમીનનો દુરુપયોગ કરીને બાંગ્લાદેશ વિરુદ્ધ વિવાદાસ્પદ નિવેદનો ન આપે. જો આવું થશે, તો છેલ્લા કેટલાક સમયથી બંને દેશોના સંબંધોમાં જે સકારાત્મક માહોલ બન્યો છે તેને ગંભીર નુકસાન થઈ શકે છે. જોકે, સાથેસાથે તેમણે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે બાંગ્લાદેશ ભારત સાથે મિત્રતાપૂર્ણ અને મજબૂત સંબંધો જાળવી રાખવા માટે કટિબદ્ધ છે.
આગામી બ્રિક્સ સમિટ અને તારિક રહેમાનનો ભારત પ્રવાસ
એક તરફ જ્યાં રાજકીય તણાવની વાતો ચાલી રહી છે, ત્યારે બીજી તરફ કૂટનીતિક સ્તરે સંબંધોને પાટા પર રાખવાના પ્રયાસો પણ ચાલુ છે. આગામી મહિને ૧૨ થી ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ દરમિયાન નવી દિલ્હીમાં ૧૮મી બ્રિક્સ (BRICS) શિખર સંમેલનનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.
આ સંમેલનમાં વિશેષ અતિથિ તરીકે ભાગ લેવા માટે ભારત સરકારે બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન તારિક રહેમાનને ઔપચારિક નિમંત્રણ મોકલ્યું છે. જો તારિક રહેમાન આ બેઠકમાં ભાગ લેવા ભારત આવશે, તો ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં સત્તા સંભાળ્યા બાદ ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે તેમની આ પહેલી ઔપચારિક દ્વિપક્ષીય મુલાકાત હશે. આ મુલાકાત બંને દેશોના ભવિષ્યના સંબંધોની દિશા નક્કી કરવામાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
શેખ હસીનાનું શાસન અને ત્યારપછીની ઘટનાઓ
આ સમગ્ર વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિમાં વર્ષ ૨૦૨૪ની ઐતિહાસિક ઘટનાઓ જોડાયેલી છે. વર્ષ ૨૦૨૪માં થયેલા મોટા વિદ્યાર્થી આંદોલન અને વિરોધ પ્રદર્શનો બાદ શેખ હસીનાની સરકાર અચાનક પતન પામી હતી અને તેમને સુરક્ષાના ભાગરૂપે દેશ છોડીને ભારત આવવું પડ્યું હતું.
ત્યારબાદ બાંગ્લાદેશમાં બનેલી અંતરિમ સરકાર અને નવી ચૂંટાયેલી બાંગ્લાદેશ નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી (BNP) ની સરકારે શેખ હસીનાની પાર્ટી અવામી લીગ પર આતંકવાદી ગતિવિધિઓ અને કાયદાકીય જોગવાઈઓના આધારે પ્રતિબંધો મૂકી દીધા હતા. નવેમ્બર ૨૦૨૫માં બાંગ્લાદેશના ઇન્ટરનેશનલ ક્રાઇમ્સ ટ્રિબ્યુનલે ૨૦૨૪ના આંદોલન દરમિયાન માનવતા વિરુદ્ધના અપરાધો માટે શેખ હસીનાને ગેરહાજરીમાં જ મૃત્યુદંડની સજા સંભળાવી હતી.
બાંગ્લાદેશ સરકાર સતત ભારત પાસે શેખ હસીનાના પ્રત્યાર્પણ (Extradition) ની માંગ કરી રહી છે. ભારતે જણાવ્યું છે કે આ પ્રત્યાર્પણનો મામલો હાલ કાયદાકીય પ્રક્રિયા હેઠળ વિચારણા હેઠળ છે. તાજેતરમાં જ બાંગ્લાદેશના કાયદા મંત્રીએ નિવેદન આપ્યું હતું કે જો હસીના પાછા ફરશે તો તેમને તાત્કાલિક કાયદાકીય ગ્રંથિઓમાં જકડીને ગિરફ્તાર કરવામાં આવશે. બીજી તરફ, શેખ હસીના પોતે આ વર્ષના અંત સુધીમાં પોતાના વતન બાંગ્લાદેશ પરત ફરવાની આશા વ્યક્ત કરી રહી છે.
ભારતનું વલણ અને કૂટનીતિક પડકારો
ભારતીય હાઈકમિશન દ્વારા બાંગ્લાદેશી અધિકારીઓ સાથેની બેઠકમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે ભારત બંને દેશોના પરસ્પર હિતો અને નાગરિકોના કલ્યાણ માટે સહયોગ વધારવા માટે હંમેશા તૈયાર છે. ભારતે વિકાસ અને સકારાત્મક ભાગીદારીના આધાર પર આગળ વધવાની પોતાની પ્રતિનિધિ પ્રતિબદ્ધતા દોહરાવી છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ક્યારેક આવા પડોશી દેશોના આંતરિક રાજકારણ અને પ્રવાસી નેતાઓની ગતિવિધિઓ બંને દેશોની સરહદી શાંતિ અને કૂટનીતિ માટે અગ્નિપરીક્ષા સમાન બની રહે છે. ૫ ઓગસ્ટની આ વર્ચ્યુઅલ પ્રેસ કોન્ફરન્સ પછી કયા પ્રકારના રાજકીય સમીકરણો બને છે અને ભારત-બાંગ્લાદેશના સંબંધો કઈ દિશામાં આગળ વધે છે, તે આગામી સમય જ કહેશે. પરંતુ હાલ પૂરતું તો આ મુદ્દો બંને દેશોના રાજકીય અને કૂટનીતિક વર્તુળોમાં ચર્ચાનું મુખ્ય કેન્દ્ર બન્યો છે.
