હાર્ટ ફેલ્યોરમાં કેમ ઘટે છે બ્લડ પમ્પિંગ? જાણીતા કાર્ડિયોલોજિસ્ટની મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા
સામાન્ય રીતે લોકોમાં હૃદયના સ્વાસ્થ્યને લઈને ઘણી ગેરસમજો પ્રવર્તે છે. મોટાભાગના લોકો હાર્ટ એટેક, હાર્ટ ફેલ્યોર અને કાર્ડિયાક અરેસ્ટ જેવા ગંભીર શબ્દોને એક જ સમજીને એકબીજાના બદલે વાપરતા હોય છે. પરંતુ તબીબી વિજ્ઞાન અનુસાર આ ત્રણેય શારીરિક સ્થિતિઓ એકબીજાથી તદ્દન અલગ છે. દેશના અગ્રણી કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સર્જન ડૉ. કૌશલ પાંડે અને મુંબઈની વોકહાર્ટ હોસ્પિટલના કન્સલ્ટન્ટ ઇન્ટરવેન્શનલ કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડૉ. પરિન સાંગોઈએ આ ત્રણેય સ્થિતિઓના કારણો, લક્ષણો અને તેમની વચ્ચેના તફાવત અંગે વિગતવાર માહિતી આપી છે.
૧. હાર્ટ ફેલ્યોર (Heart Failure): લોહી પંપ કરવાની ક્ષમતા ઘટવી
ડૉ. કૌશલ પાંડેના જણાવ્યા મુજબ, હાર્ટ ફેલ્યોર એટલે એવી સ્થિતિ જેમાં હૃદય શરીરની દૈનિક જરૂરિયાત મુજબ પૂરતું લોહી પંપ કરવામાં અસમર્થ બને છે. સામાન્ય વ્યક્તિમાં હૃદય પ્રતિ મિનિટ ૫.૫ થી ૬.૫ લિટર લોહી પંપ કરે છે. પરંતુ અગાઉ આવેલો હાર્ટ એટેક, વાલ્વની બીમારી કે અન્ય કારણોસર જ્યારે હૃદય નબળું પડે છે, ત્યારે તે પ્રતિ મિનિટ માત્ર ૩ લિટર જેટલું લોહી પંપ કરી શકે છે. બાકીનું રક્ત ફેફસાંમાં જમા થાય છે, જેને તબીબી ભાષામાં હાર્ટ ફેલ્યોર કહે છે.
હાર્ટ ફેલ્યોર ધીમે ધીમે વિકસતી લાંબા ગાળાની સ્થિતિ છે. તેના મુખ્ય લક્ષણોમાં દૈનિક કામકાજ કરતી વખતે શ્વાસ ચડવો, પગ કે ઘૂંટીમાં સોજો આવવો, સતત અતિશય થાક લાગવો અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફને કારણે સીધા સૂવામાં મુશ્કેલી પડવી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
૨. હાર્ટ એટેક (Heart Attack): રક્તપ્રવાહમાં અવરોધ (સરક્યુલેટરી પ્રોબ્લેમ)
ડૉ. પરિન સાંગોઈના સ્પષ્ટીકરણ મુજબ, હાર્ટ એટેક ત્યારે આવે છે જ્યારે હૃદયના સ્નાયુઓને લોહી પહોંચાડતી કોરોનરી ધમનીમાં બ્લોકેજ (અવરોધ) ઊભો થાય છે. રક્તપ્રવાહ બંધ થવાથી હૃદયના તે ચોક્કસ ભાગના સ્નાયુઓ ક્ષતિગ્રસ્ત થાય છે કે મૃત્યુ પામે છે.
હાર્ટ એટેકના મુખ્ય ચેતવણીરૂપ સંકેતોમાં છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો, ભારેપણું કે જકડન અનુભવાવી, આ દુખાવો હાથ, જડબા, ગરદન કે પીઠ સુધી ફેલાવો, ગૂંગળામણ, અતિશય પરસેવો, ઉબકા આવવા અને અસામાન્ય થાકનો સમાવેશ થાય છે. સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો અને ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં આ લક્ષણો હળવા કે અલગ પણ હોઈ શકે છે.
૩. કાર્ડિયાક અરેસ્ટ (Cardiac Arrest): ઇલેક્ટ્રિકલ ડિસઓર્ડર અને ધબકારા બંધ થવા
કાર્ડિયાક અરેસ્ટ એ હાર્ટ એટેક કરતાં સાવ અલગ છે. તે હૃદયની ઇલેક્ટ્રિકલ સિસ્ટમમાં અચાનક ખામી સર્જાવાને કારણે થાય છે. તેનાથી હૃદયના ધબકારા અનિયમિત થઈ જાય છે અથવા અચાનક બંધ થઈ જાય છે, જેનાથી મગજ અને અન્ય અંગો સુધી લોહીનું પરિભ્રમણ અટકી જાય છે.
કાર્ડિયાક અરેસ્ટ સામાન્ય રીતે કોઈપણ આગોતરી ચેતવણી વગર આવે છે. વ્યક્તિ અચાનક ઢળી પડે છે, બેભાન થઈ જાય છે અને તેના ધબકારા તથા શ્વાસ બંધ થઈ જાય છે. આવી સ્થિતિમાં દર્દીને તાત્કાલિક CPR (સીપીઆર) અને ડિફિબ્રિલેશન આપવું અનિવાર્ય છે, કારણ કે સારવારમાં પ્રતિ મિનિટનો વિલંબ દર્દીના બચવાની શક્યતા ઘટાડે છે.
શું એક સમસ્યા બીજી સમસ્યા નોતરે છે?
હા, આ ત્રણેય સ્થિતિઓ અલગ હોવા છતાં એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલી છે. યોગ્ય સારવાર ન મળવાથી હાર્ટ એટેક હૃદયના સ્નાયુઓને કાયમી નુકસાન પહોંચાડીને હાર્ટ ફેલ્યોર તરફ દોરી જાય છે. આ ઉપરાંત, તે હૃદયના ધબકારાની લય બગાડીને કાર્ડિયાક અરેસ્ટનું કારણ પણ બની શકે છે.
ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, કિડનીના દર્દીઓ અને ભૂતકાળમાં હાર્ટ એટેક આવી ચૂક્યો હોય તેવા લોકો માટે જોખમ વધુ રહે છે. સમયસર તબીબી તપાસ, ડોક્ટરની સલાહ મુજબ નિયમિત દવાઓ લેવાથી અને સ્વસ્થ જીવનશૈલી અપનાવવાથી આ મોટાભાગની ગૂંચવણોથી બચી શકાય છે.
