સાબુ-પાણીથી ધોઈ શકશો નવી નોટો! ભારત હવે પ્લાસ્ટિક કરન્સીના યુગમાં પ્રવેશવા તૈયાર.
ભારતીય ચલણના ઇતિહાસમાં એક મોટો અને ક્રાંતિકારી બદલાવ આવવા જઈ રહ્યો છે. અત્યાર સુધી આપણે માત્ર કાગળની નોટો વાપરવા ટેવાયેલા છીએ, પરંતુ હવે ભારત ‘પ્લાસ્ટિક કરન્સી’ અથવા ‘પોલિમર નોટ્સ’ ના યુગમાં પ્રવેશવા માટે સજ્જ છે. કેન્દ્ર સરકારે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના એ પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી દીધી છે, જે અંતર્ગત 10 અને 20 રૂપિયાની પોલિમર નોટોના ફિલ્ડ ટ્રાયલ (ક્ષેત્રિય પરીક્ષણ) કરવામાં આવશે.
નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે રાજ્યસભામાં એક લેખિત જવાબમાં આ માહિતી આપી હતી. આ નિર્ણય મુજબ, RBI ની યોજના એક અબજ (100 કરોડ) નંગ 10 રૂપિયાની અને એક અબજ નંગ 20 રૂપિયાની પોલિમર નોટો બહાર પાડવાની છે. આ નોટો પહેલા ફિલ્ડ ટ્રાયલ માટે હશે અને જો આ પરીક્ષણ સફળ રહેશે, તો ત્યારબાદ તેનું નિયમિત પ્રસારણ કરવામાં આવશે.
પોલિમર કરન્સી શું છે અને તે કેમ જરૂરી છે?
સામાન્ય રીતે ભારતીય ચલણ કપાસ આધારિત કાગળ (Cotton-based paper) માંથી બનાવવામાં આવે છે. આ કાગળની નોટો જલ્દી ગંદી થઈ જાય છે, ફાટી જાય છે અને પાણીમાં પડતા જ નકામી થઈ જાય છે. તેનાથી વિપરીત, પોલિમર નોટો એક ખાસ પ્રકારના કૃત્રિમ મટીરીયલ (Synthetic Material) માંથી બનાવવામાં આવે છે.
પોલિમર નોટોની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ:
-
ટકાઉપણું: આ નોટો સામાન્ય કાગળની નોટો કરતા અનેકગણી વધુ ટકાઉ હોય છે.
-
વોટરપ્રૂફ: તે પાણી, ભેજ અને ગંદકી સામે પ્રતિરોધક છે.
-
વિયર એન્ડ ટીયર: રોજિંદા વપરાશમાં નોટ વળવાથી કે વારંવાર ગણતરી કરવાથી તેમાં જે ઘસારો લાગે છે, તે આ નોટોમાં ખૂબ જ ઓછો જોવા મળે છે.
-
સુરક્ષા: પોલિમર નોટોમાં નકલી નોટો બનાવવી ખૂબ જ મુશ્કેલ છે, કારણ કે તેમાં અદ્યતન સુરક્ષા ફીચર્સ ઉમેરી શકાય છે.
આ નોટોને બજારમાં મૂકવાનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે ભારતના કેશ-હેન્ડલિંગ સિસ્ટમમાં આ નોટો કેવી રીતે પ્રદર્શન કરે છે અને સામાન્ય લોકો તથા વેપારીઓ તેને કેવી રીતે સ્વીકારે છે, તેનું મૂલ્યાંકન કરી શકાય.
શું જૂની કાગળની નોટો બંધ થઈ જશે?
ઘણા લોકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે શું આ પ્લાસ્ટિકની નોટો આવતા જ જૂની કાગળની નોટો બંધ થઈ જશે? તો તેનો જવાબ છે – ના.
સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલમાં જે કાગળની નોટો ચલણમાં છે, તે બધી જ માન્ય રહેશે. આ પોલિમર નોટો હાલના તબક્કે માત્ર ટ્રાયલ માટે છે. એટલે કે, જ્યારે આ નવી નોટો બજારમાં આવશે, ત્યારે તે હાલની કાગળની નોટોની સાથે જ ચલણમાં રહેશે. સરકાર સીધી રીતે તેને બદલવા માંગતી નથી, પરંતુ નવી ટેકનોલોજીને સિસ્ટમમાં કેવી રીતે સમાવી શકાય તેનું પરીક્ષણ કરવા માંગે છે.
જો આ ટ્રાયલ સફળ રહેશે, તો ભવિષ્યમાં કાગળની નોટોની જગ્યાએ ધીમે-ધીમે પોલિમર નોટો કાયમી ચલણનો ભાગ બની શકે છે. અત્યારે તેનું નિયમિત પ્રસારણ ક્યારે શરૂ થશે, તેની કોઈ ચોક્કસ સમયમર્યાદા જાહેર કરવામાં આવી નથી.
કેમ લેવામાં આવ્યો આ મોટો નિર્ણય?
ભારત એક વિશાળ અર્થતંત્ર છે જ્યાં રોકડ વ્યવહાર ખૂબ જ વધારે પ્રમાણમાં થાય છે. કાગળની નોટોને કારણે સરકાર અને RBI ને વારંવાર નોટો છાપવાનો ખર્ચ ઉઠાવવો પડે છે, કારણ કે કાગળની નોટો જલ્દી ખરાબ થઈ જાય છે.
વિશ્વના ઘણા દેશો જેવા કે ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા અને સિંગાપોરે પહેલેથી જ પોલિમર નોટોનો સફળતાપૂર્વક અમલ કર્યો છે. આ દેશોમાં નોટોનું આયુષ્ય કાગળની નોટો કરતા ઘણું વધારે જોવા મળ્યું છે. ભારત પણ હવે તે જ દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે જેથી ચલણની ગુણવત્તા જાળવી શકાય અને છાપકામ પાછળ થતા ખર્ચમાં લાંબા ગાળે ઘટાડો કરી શકાય.
નાગરિકો માટે આનાથી શું ફાયદો?
-
લાંબી આવરદા: તમારે ફાટેલી નોટો બદલાવવા માટે વારંવાર બેંકોના ધક્કા ખાવા નહીં પડે.
-
સ્વચ્છતા: પ્લાસ્ટિક નોટો સરળતાથી ધોઈ શકાય છે, તેથી તે વધુ સ્વચ્છ રહેશે. આજના આરોગ્યપ્રદ વાતાવરણમાં આ એક મોટો ફાયદો છે.
-
સુવિધા: તે વજનમાં હલકી હોય છે અને ખિસ્સામાં રાખવામાં વધુ સરળ રહે છે.
નિષ્કર્ષમાં કહીએ તો, પ્લાસ્ટિક કરન્સી તરફનું ભારતનું આ પગલું ડિજિટલ ઇન્ડિયાની સાથે હવે ‘સ્માર્ટ અને ટકાઉ કરન્સી’ તરફની પણ એક મોટી છલાંગ છે. હાલમાં તો આપણે રાહ જોવી પડશે કે આ અબજ નોટોનું પરીક્ષણ ભારતીય બજારમાં કેવી સફળતા મેળવે છે. જો આ પ્રયોગ સફળ રહ્યો, તો આવનારા વર્ષોમાં તમારા પાકીટમાં કાગળના બદલે પોલિમરની નોટો જોવા મળશે, જે વધુ મજબૂત અને સુરક્ષિત હશે.
