પોલિસીધારક અને નોમિની બંનેના અકાળે મૃત્યુ થાય તો વીમાના પૈસા કોને મળે?

પોતાના આકસ્મિક નિધન પછી પરિવારને આર્થિક રીતે સુરક્ષિત રાખવા માટે દરેક સમજુ નાગરિક ટર્મ ઇન્સ્યોરન્સ કે લાઇફ ઇન્સ્યોરન્સ પોલિસી લેતો હોય છે. પોલિસી લેતી વખતે સામાન્ય રીતે વ્યક્તિ પોતાની પત્ની, પતિ કે અન્ય કોઈ નજીકના સભ્યને ‘નોમિની’ (Nominee) તરીકે ઉમેરે છે. નોમિની એ જ વ્યક્તિ છે જેને પોલિસીધારકના અવસાન બાદ વીમા કંપની પાસેથી પોલિસીની રકમ (Sum Assured) મેળવવાનો અધિકાર છે. પરંતુ જો કોઈ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ માર્ગ અકસ્માત કે હોનારતમાં પોલિસીધારક અને નોમિની બંનેનું એકસાથે કે ટૂંકા સમયના અંતરાલમાં મૃત્યુ થઈ જાય, તો વીમાના નાણાં કોને મળે? આવી પરિસ્થિતિમાં ક્લેમ મેળવવાની પ્રક્રિયા અને તેના કાનૂની નિયમો વિશે જાણવું અત્યંત જરૂરી છે.

વીમા કાયદા મુજબ, જો પોલિસીધારક અને પ્રાથમિક નોમિની બંનેનું અવસાન થઈ જાય છે, તો વીમા કંપની ક્લેમની રકમ સીધી કોઈ પણ સગાના ખાતામાં જમા કરતી નથી. આવી સ્થિતિમાં સૌથી પહેલા એ જોવામાં આવે છે કે પોલિસી લેતી વખતે કે પાછળથી કોઈ ‘સેકન્ડરી નોમિની’ (Alternate Nominee) નું નામ નોંધાવવામાં આવ્યું હતું કે નહીં. જો પોલિસીમાં પત્ની ઉપરાંત બાળકો કે માતા-પિતાનું નામ સેકન્ડરી નોમિની તરીકે દર્શાવેલું હોય, તો ક્લેમની રકમ તેમને સરળતાથી મળી જાય છે.

જો પોલિસીમાં કોઈ બીજો નોમિની નોંધાયેલો ન હોય, તો વીમાની રકમ મેળવવાનો અધિકાર મૃતકના ‘કાનૂની વારસદાર’ (Legal Heir) ને મળે છે. ભારતના ઉત્તરાધિકાર કાનૂન (જેમ કે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ અથવા સંબંધિત પર્સનલ લો) મુજબ મૃતકના અન્ય વારસદારો જેવા કે હયાત બાળકો કે માતા-પિતા વીમાના દાવો કરવા માટે હકદાર બને છે.

નોમિની વગરના કિસ્સામાં વીમા કંપની પાસેથી રકમ મેળવવા માટે કાનૂની વારસદારોએ સત્તાવાર પુરાવા રજૂ કરવા પડે છે. આ માટે કોર્ટમાંથી ‘સક્સેશન સર્ટિફિકેટ’ (Succession Certificate) અથવા ‘લીગલ હેર સર્ટિફિકેટ’ (Legal Heir Certificate) મેળવવું પડે છે. આ દસ્તાવેજ કોર્ટ દ્વારા એ પ્રમાણિત કરવા માટે જારી કરવામાં આવે છે કે મૃતકની મિલકત કે વીમાના પૈસા મેળવવાનો કાનૂની અધિકાર કોનો છે.

આ ઉપરાંત, ક્લેમની અરજી સાથે પોલિસીધારક અને નોમિની બંનેના મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર (Death Certificates), જો અકસ્માત હોય તો એફઆઈઆર (FIR) ની નકલ, પોર્સ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટ, કાનૂની વારસદારોના કેવાયસી દસ્તાવેજો અને કોર્ટના ઉત્તરાધિકાર સર્ટિફિકેટ જમા કરાવવાના રહે છે.

જ્યારે અકસ્માતમાં પોલિસીધારક અને નોમિની બંનેનું અવસાન થાય અને પરિવારમાં માત્ર સગીર (Minor) બાળકો જ જીવિત બચે, ત્યારે કાયદો બાળકોના હિતનું રક્ષણ કરે છે. આવી સ્થિતિમાં કોર્ટ દ્વારા નિમવામાં આવેલા અથવા કાનૂની વાલી (Legal Guardian) બાળકો વતી વીમા કંપનીમાં ક્લેમ કરી શકે છે. વીમા કંપની આ રકમ બાળકના ભવિષ્ય માટે સુરક્ષિત રાખે છે અથવા વાલી મારફતે બાળકોના ઉછેર અને શિક્ષણ માટે નિયમ મુજબ ચૂકવણી કરે છે.

કોર્ટ-કચેરીના ચક્કર અને લાંબી કાગળિયાની પ્રોસેસમાંથી પોતાના પરિવારને બચાવવા માટે વીમા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો બે મહત્વપૂર્ણ બાબતો પર ખાસ ભાર મૂકે છે:

૧. એકથી વધુ નોમિની રાખો: પોલિસી ખરીદતી વખતે હંમેશાં એક કરતાં વધુ નોમિની અથવા બેકઅપ નોમિની (Multiple/Secondary Nominees) નું નામ ઉમેરવું જોઈએ.

૨. સમયસર વિગતો અપડેટ કરો: લગ્ન થવા, છૂટાછેડા કે બાળકના જન્મ જેવી જીવનની મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ બાદ પોતાની વીમા પોલિસીમાં નોમિનીની માહિતી સમયસર અપડેટ કરાવવી જોઈએ.

આટલી સાવચેતી રાખવાથી કોઈ પણ અણધારી આફતના સમયે તમારા પરિવાર અને સાચા કાનૂની વારસદારોને કોઈપણ વિલંબ વગર વીમા સુરક્ષાનો આર્થિક લાભ મળી શકે છે.