વસ્તીગણતરી 2027માં હવે નહીં ગણાય ‘ભિખારી અને ભટકતા લોકો’? સરકારના નિર્ણય પાછળનું કારણ શું?
દેશમાં આગામી સમયમાં યોજાનારી ‘વસ્તીગણતરી ૨૦૨૭’ (Census 2027) માં એક મહત્વપૂર્ણ અને મોટો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. દાયકાઓથી ચાલી આવતી પરંપરાથી અલગ થઈને, આ વખતે વસ્તીગણતરીમાં ભીખ માગતા લોકો અથવા ભટકતું જીવન જીવતા લોકોની અલગથી કોઈ નોંધણી કરવામાં આવશે નહીં. સરકારે આ વખતે વસ્તીગણતરીના પ્રશ્નાવલી પત્રકમાંથી ‘બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ’ (non-economic activity) ની યાદીમાંથી ‘ભિખારી અને વાઇગ્રન્ટ્સ (ભટકતા લોકો)’ ની ચોક્કસ શ્રેણીને સંપૂર્ણપણે હટાવી દીધી છે.
અત્યાર સુધી યોજાયેલી વસ્તીગણતરીઓમાં ભીખ માગતા કે ભટકતા લોકોનો આંકડો અલગથી એકત્રિત કરવામાં આવતો હતો. પરંતુ આ વખતે લેવાયેલા આ નિર્ણય બાદ, દેશમાં ભિખારીઓની સંખ્યા કેટલી છે, તેમની ઉંમર, ધર્મ, રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ મુજબનું વર્ગીકરણ તેમજ શૈક્ષણિક સ્થિતિ જેવા આંકડાઓ હવે વસ્તીગણતરીના સત્તાવાર કોષ્ટકોમાં જોવા મળશે નહીં.
આ નિર્ણય પાછળનું મુખ્ય કારણ શું છે?
સૂત્રો અને ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયાના અહેવાલ અનુસાર, આ ચોક્કસ શ્રેણીને હટાવવા પાછળનું સૌથી મોટું કારણ છેલ્લી વસ્તીગણતરી (વર્ષ ૨૦૧૧) દરમિયાન મળેલો અત્યંત ઓછો અને અવિશ્વસનીય પ્રતિસાદ છે. ૨૦૧૧ ની વસ્તીગણતરીમાં સમગ્ર દેશમાંથી માત્ર ૩.૮ લાખ બિન-કામદારો (non-workers) અને સીમાંત કામદારોએ પોતાની ઓળખ ‘ભિખારી કે ભટકતા વ્યક્તિ’ તરીકે આપી હતી.
સામાજિક તજજ્ઞો અને અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, ભારતમાં ભીખ માગવા સાથે કે ભટકતી જિંદગી જીવવા સાથે એક મોટો ‘સામાજિક કલંક’ (social stigma) જોડાયેલો છે. આ કારણોસર, જ્યારે વસ્તીગણતરી કરનાર કર્મચારીઓ માહિતી એકત્રિત કરવા પહોંચતા ત્યારે લોકો ખુલ્લીને પોતાની ઓળખ ભિખારી તરીકે આપતા અચકાતા હતા અથવા ડરતા હતા. પરિણામે, વસ્તીગણતરીમાં મળતા આંકડા વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ કરતાં સાવ અલગ અને અવિશ્વસનીય સાબિત થતા હતા. જ્યારે આંકડા જ સાચા ન મળે, ત્યારે તે માહિતીનો ઉપયોગ કરીને કોઈ નક્કર નીતિ બનાવવી મુશ્કેલ બની જતી હતી.
જૂની વસ્તીગણતરીઓ અને નવી પદ્ધતિ વચ્ચે શું તફાવત હશે?
વર્ષ ૨૦૧૧ અને તે પહેલાં યોજાયેલી તમામ વસ્તીગણતરીઓમાં, જે લોકો કોઈ આર્થિક કમાણી કે ઉત્પાદક પ્રવૃત્તિમાં સામેલ ન હતા, તેમને ‘બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિ’ ની કેટેગરીમાં મૂકવામાં આવતા હતા. આ યાદીમાં વિદ્યાર્થીઓ, ઘરકામ કરતી ગૃહિણીઓ, પરિવાર પર નિર્ભર સભ્યો, પેન્શનરો, ભાડું મેળવતા મકાનમાલિકો અને ‘ભિખારી તથા ભટકતા લોકો’ નો સમાવેશ થતો હતો.
પરંતુ વસ્તીગણતરી ૨૦૨૭ માં હવે ચિત્ર બદલાશે. નવી પદ્ધતિ મુજબ:
‘ભિખારી અને વાઇગ્રન્ટ્સ’ માટે હવે કોઈ અલગ ખાનું કે પ્રશ્ન નહીં હોય.
આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલા લોકોને હવે અલગ દર્શાવવાને બદલે માત્ર ‘અન્ય’ (Others) ની સામાન્ય કેટેગરીમાં સમાવી લેવામાં આવશે.
આનાથી વસ્તીગણતરીની પ્રક્રિયા વધુ સરળ બનશે અને ખોટા અથવા અપ્રમાણિક પ્રતિસાદનો સામનો કરવો નહીં પડે.
ભૂતકાળના આંકડા શું કહે છે?
જો આપણે ભૂતકાળની વસ્તીગણતરીના આંકડાઓ પર નજર કરીએ, તો તેમાં સતત મોટો ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યો છે, જે સાબિત કરે છે કે આ આંકડા વાસ્તવિકતાથી દૂર હતા:
૧૯૯૧ ની વસ્તીગણતરી: દેશમાં બિન-કામદાર ભિખારીઓ અને ભટકતા લોકોની સંખ્યા આશરે ૫.૪ લાખ નોંધાઈ હતી.
૨૦૦૧ ની વસ્તીગણતરી: આ આંકડો વધીને આશરે ૬.૩ લાખ પર પહોંચ્યો હતો.
૨૦૧૧ ની વસ્તીગણતરી: આશ્ચર્યજનક રીતે, દેશની વસ્તી વધવા છતાં આ આંકડો ઘટીને માત્ર ૩.૮ લાખ નોંધાયો હતો.
એકતરફ દેશની વસ્તી વધી રહી હતી અને શહેરીકરણ ઝડપથી થઈ રહ્યું હતું, ત્યારે ભિખારીઓની સંખ્યામાં આવી મોટી ઘટ નોંધાવી એ બાબત પોતે જ દર્શાવતી હતી કે માહિતી આપનારા લોકો પોતાની સાચી ઓળખ છુપાવી રહ્યા હતા.
