ડિઝનીના ગીતો, દિલ્હીના ખાન માર્કેટનો વિવાદ અને કાનૂની નોટિસ: મેટાના સ્માર્ટ ગ્લાસ શુ કરી શકે છે અને તેનાથી કેવી રીતે સાવચેત રહેવું?
ઇન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયા પર આજકાલ એક અનોખી સલાહ વાયરલ થઈ રહી છે: “જો તમને શંકા હોય કે કોઈ તમારી પરવાનગી વિના સ્માર્ટ ગ્લાસ (કેમેરાવાળા ચશ્મા) થી તમારો વીડિયો બનાવી રહ્યું છે, તો જોરથી કોઈ ‘ડિઝની’ (Disney) નું પ્રખ્યાત ગીત ગાવાનું શરૂ કરી દો!”
ટિકટોક અને રેડિટ પર વાયરલ થયેલી આ ટ્રીક પાછળનો તર્ક એવો છે કે ડિઝનીના ગીતો પર કડક કોપીરાઇટ (Copyright) નિયમો હોય છે. તેથી, જો સામે વાળી વ્યક્તિ તે વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર અપલોડ કરશે, તો ઓટોમેટિક સિસ્ટમ તે વીડિયોને ડિલીટ કરી દેશે અથવા ઓડિયો મ્યૂટ કરી દેશે. જોકે, લીગલ એક્સપર્ટ્સનું માનવું છે કે આ ઉપાય સંપૂર્ણપણે કારગર નથી.
પરંતુ આ વિવાદે એ પ્રશ્ન સપાટી પર લાવી દીધો છે કે ટેકનોલોજીના આ નવા યુગમાં આપણી ખાનગીતા (Privacy) કેટલી સુરક્ષિત છે?
૧. દિલ્હીના ખાન માર્કેટનો કિસ્સો અને ₹૨.૦૫ કરોડનો દાવો
તાજેતરમાં જ દેશની રાજધાની દિલ્હીના પોશ ગણાતા ખાન માર્કેટ (Khan Market) ની એક કાફેમાંથી ગંભીર કિસ્સો સામે આવ્યો છે.
અજાણતા વીડિયો શૂટ: દિલ્હીના એક રહેવાસીએ મેટા (Meta) કંપની અને એક સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર સામે કાનૂની નોટિસ ફટકારી છે. પીડિતનો આરોપ છે કે જ્યારે તેઓ કાફેમાં બેઠા હતા, ત્યારે ઇન્ફ્લુએન્સર તેમને સ્માર્ટ ગ્લાસ પહેરીને છુપી રીતે રેકોર્ડ કર્યા હતા.
ઓનલાઇન ટ્રોલિંગ: બાદમાં આ વીડિયોને ઇન્સ્ટાગ્રામ રીલ (Reel) તરીકે પોસ્ટ કરવામાં આવ્યો, જેના કારણે પીડિતને ઓનલાઇન ભારે મજાક અને માનસિક ત્રાસનો સામનો કરવો પડ્યો.
₹૨.૦૫ કરોડ વળતર: સાયબર કાયદાના નિષ્ણાત અને વકીલ અપાર ગુપ્તા મારફતે મોકલવામાં આવેલી આ નોટિસમાં વીડિયો તાત્કાલિક હટાવવા, બિનશરતી માફી માંગવા અને ₹૨.૦૫ કરોડના વળતર (Damages) ની માંગ કરવામાં આવી છે.
૨. બજારમાં સ્માર્ટ ગ્લાસનો દબદબો અને વેચાણમાં ઉછાળો
મેટા અને રે-બન (Ray-Ban Meta) તથા ઓકલી (Oakley Meta) ના પાર્ટનરશિપમાં બનેલા આ સ્માર્ટ ગ્લાસ વૈશ્વિક સ્તરે અને ભારતમાં ખૂબ ઝડપથી લોકપ્રિય થઈ રહ્યા છે:
વૈશ્વિક વેચાણ: ઓપ્ટિકલ જાયન્ટ EssilorLuxottica ના રિપોર્ટ મુજબ, ૨૦૨૫-૨૬ ના સમયગાળામાં કંપનીએ ૭૦ લાખથી વધુ સ્માર્ટ ચશ્માનું વેચાણ કર્યું છે, જે અગાઉના વર્ષો કરતાં ત્રણ ગણું વધારે છે.
ભારતીય બજાર: ભારતમાં Titan Eye+ ના શોરૂમ્સ મારફતે આ ચશ્માનું સત્તાવાર વેચાણ શરૂ થયું છે. ભારતમાં તેની કિંમત ₹૨૯,૯૦૦ થી ₹૪૧,૮૦૦ સુધીની છે.
બજારમાં હિસ્સો: ટેક સંશોધન સંસ્થા Counterpoint મુજબ, વિશ્વભરના સ્માર્ટ ગ્લાસ બજારમાં મેટાનો હિસ્સા વધીને ૮૨% સુધી પહોંચી ગયો છે.
૩. પ્રાઇવસી અને સુરક્ષા સામેના મુખ્ય પડકારો
સામાન્ય ચશ્મા જેવા જ દેખાતા આ સ્માર્ટ ગ્લાસમાં ફ્રન્ટ કેમેરા, માઇક્રોફોન, સ્પીકર અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ફીચર્સ જોડાયેલા હોય છે.
૧. અદ્રશ્ય શૂટિંગ: સ્માર્ટફોનથી વીડિયો ઉતારતી વખતે હાથ ઊંચો કરવો પડે છે, જેનાથી સામેની વ્યક્તિને ખબર પડી જાય છે. પરંતુ સ્માર્ટ ગ્લાસમાં પહેરનાર વ્યક્તિ જે દિશામાં જુએ છે તે સીધું રેકોર્ડ થાય છે, જે સામે વાળા વ્યક્તિ માટે ઓળખવું લગભગ અશક્ય છે.
૨. I-XRAY પ્રયોગ: હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના બે વિદ્યાર્થીઓએ રે-બન મેટા ગ્લાસ સાથે ફેશિયલ રેકગ્નિશન (Facial Recognition) સોફ્ટવેર જોડીને એક પ્રયોગ કર્યો હતો. જેમાં બોસ્ટન મેટ્રોમાં મુસાફરી કરતા અજાણ્યા લોકોના ચહેરા સ્કેન કરીને સેકન્ડોમાં તેમનું સરનામું, ફોન નંબર અને પરિવારની વિગતો શોધી કાઢવામાં આવી હતી.
૩. હરાસમેન્ટ (Harassment): યુનિવર્સિટી ઓફ સિડનીના રિપોર્ટ મુજબ, સોશિયલ મીડિયા પર સ્માર્ટ ગ્લાસથી શૂટ થયેલા ૬૦% પોઇન્ટ-ઓફ-વ્યુ વીડિયોમાં લોકોની પરવાનગી વિના તેમનું શૂટિંગ કરીને તેમને હેરાન કરવામાં આવ્યા હોવાનું બહાર આવ્યું છે.
૪. મેટાનો દાવો અને તેની મર્યાદાઓ
મેટા કંપનીનું કહેવું છે કે તેમણે પ્રાઇવસી જાળવવા માટે ચશ્મા પર એક સફેદ LED કેપ્ચર લાઇટ આપી છે.
જ્યારે પણ કેમેરા રેકોર્ડિંગ અથવા લાઇવ સ્ટ્રીમિંગ કરે છે, ત્યારે આ નાની LED લાઇટ સતત ચાલુ રહે છે.
કંપનીનો દાવો છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ આ લાઇટ પર ટેપ મારે કે કાળી પટ્ટી ચોંટાડે, તો કેમેરા સિસ્ટમ ઓટોમેટિક બંધ થઈ જાય છે.
પરંતુ વાસ્તવિકતા:
સ્વાતંત્ર્ય રક્ષક સંસ્થાઓનું કહેવું છે કે આ LED લાઇટ એટલી નાની છે કે ધોમધખતા તડકામાં કે થોડા અંતરથી સામેની વ્યક્તિને આ લાઇટ દેખાતી જ નથી. આ સિવાય, ફેબ્રુઆરીમાં એક રિપોર્ટમાં એવો પણ ખુલાસો થયો હતો કે આ ચશ્માના રેકોર્ડ કરેલા ડેટાને AI ટ્રેનિંગ માટે થર્ડ-પાર્ટી કોન્ટ્રાક્ટરો પાસે મોકલવામાં આવતો હતો, જેના પર અનેક દેશોમાં તપાસ ચાલી રહી છે.
૫. કાયદાકીય સ્થિતિ: વિશ્વ અને ભારત
અમેરિકા અને યુરોપ: યુરોપિયન યુનિયન (EU) ના કટોકટ નિયમ GDPR હેઠળ કોઈનો પણ ચહેરો એ વ્યક્તિગત ડેટા છે. ફ્રાન્સની ડેટા પ્રોટેક્શન ઓથોરિટી (CNIL) એ સ્માર્ટ ગ્લાસ વાપરવા સામે કડક ચેતવણી જાહેર કરી છે.
ભારતની સ્થિતિ: ભારતમાં જાહેર સ્થળે વીડિયો શૂટિંગ કરવા અંગે કોઈ સ્પષ્ટ સર્વસમાવેશક કાયદો નથી, પરંતુ ‘નિજતાનો અધિકાર’ (Right to Privacy) બંધારણીય હક છે. જાહેર સ્થળે હોવાનો અર્થ એ નથી કે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના અંગત ઉપયોગ કે ટ્રોલિંગ માટે તમારો વીડિયો બનાવી શકે.
૬. જો કોઈ તમારી પરવાનગી વગર શૂટ કરે તો શું કરવું?
જો તમને શંકા હોય કે કોઈ તમારા પર સ્માર્ટ ગ્લાસથી નજર રાખી રહ્યું છે અથવા વીડિયો બનાવી રહ્યું છે, તો નીચે મુજબના પગલાં ભરો:
કેપ્ચર લાઇટ ચકાસો: સામે વાળાના ચશ્માના ખૂણા પર ચમકતી નાની લાઇટ પર નજર કરો.
શાંતિથી વાત કરો અથવા સ્થળ છોડો: જો સુરક્ષિત લાગે તો સામેની વ્યક્તિને રેકોર્ડિંગ બંધ કરવા વિનંતી કરો. જો સ્થિતિ અસુરક્ષિત લાગે તો તરત જ ત્યાંથી ખસી જાઓ.
વેન્યુ સ્ટાફની મદદ લો: જો તમે રેસ્ટોરન્ટ, જિમ કે કચેરીમાં હોવ, તો ત્યાંના સિક્યોરિટી કે સ્ટાફને જાણ કરો.
ડિજિટલ પુરાવા ભેગા કરો: જો તમારો વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર આવી જાય, તો તરત જ યુઆરએલ (URL), એકાઉન્ટનું નામ અને સ્ક્રીનશોટ સેવ કરી લો.
રિપોર્ટ કરો: ઇન્સ્ટાગ્રામ કે યુટ્યુબના ‘Privacy Violation’ વિકલ્પમાં જઈને વીડિયો રિપોર્ટ કરો. ભારત સરકારના નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ પોર્ટલ (cybercrime.gov.in) પર પણ ઓનલાઇન ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે.
