વધતી વય, ઘટતા બાળજન્મ: વૈશ્વિક વસ્તી વિષયક પરિવર્તન, તેના આર્થિક પ્રભાવો અને ભવિષ્યની તકો
માનવ ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત એક અસાધારણ અને ઐતિહાસિક બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે. વિશ્વભરમાં ૬૫ વર્ષથી વધુ વયના વડીલોની વસ્તી ૫ વર્ષ કે તેથી નાની વયના બાળકો કરતા વધી ગઈ છે. અમેરિકી જનગણના બ્યુરો (US Census Bureau) અને વિવિધ વૈશ્વિક સંસ્થાઓના તાજેતરના અહેવાલો સ્પષ્ટ કરે છે કે પૃથ્વી પર માનવ વસ્તીનું માળખું મૂળભૂત રીતે બદલાઈ રહ્યું છે. એક સમયે યુવાનોથી ધમધમતી દુનિયા હવે ઝડપથી વૃદ્ધત્વ તરફ આગળ વધી રહી છે. જન્મદરમાં સતત થઈ રહેલો ઘટાડો અને આરોગ્ય સેવાઓમાં સુધારાને કારણે વધેલું સરેરાશ આયુષ્ય આ મોટા પરિવર્તનના બે મુખ્ય પાયા છે.
આંકડાઓની નજરે: વસ્તી વિષયક પલટો
વસ્તી ગણતરીના આંકડા આ બદલાવની ગંભીરતા અને ઝડપ દર્શાવે છે. વર્ષ ૨૦૨૫ સુધીમાં વિશ્વમાં ૬૫ વર્ષ કે તેથી વધુ વયના લોકોની વસ્તી આશરે ૮૫.૨ કરોડ નોંધાઈ છે. અનુમાન મુજબ, ૨૦૬૦ સુધીમાં આ આંકડો વધીને લગભગ ૨ અબજ સુધી પહોંચી જશે.
આ જ સમયગાળા દરમિયાન વૈશ્વિક વસ્તી ૮.૧૩ અબજથી વધીને ૧૦.૨૩ અબજ થવાની ધારણા છે. સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે ૨૦૨૫ થી ૨૦૬૦ વચ્ચે વિશ્વની કુલ વસ્તીમાં જે ચોખ્ખો વધારો થશે, તેમાંથી આશરે ૫૫% ફાળો માત્ર ૬૫ વર્ષથી વધુ વયના વડીલોનો જ હશે.
આ ઉપરાંત, પ્રજનન દર (Fertility Rate) ની વાત કરીએ તો, ૨૦૨૩ માં વિશ્વની ૭૧% થી વધુ વસ્તી એવા દેશોમાં રહેતી હતી જ્યાં પ્રતિ મહિલા સરેરાશ જન્મદર ૨.૧ ના ‘રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ’ (વસ્તી સ્થિર રાખવા માટે જરૂરી દર) ની નીચે પહોંચી ગયો છે. વર્ષ ૨૦૧૩ માં માત્ર ૪૫% વસ્તી આવા દેશોમાં રહેતી હતી. આ સરખામણી દર્શાવે છે કે છેલ્લા એક દાયકામાં જન્મદરમાં કેવો તીવ્ર ઘટાડો થયો છે.
વિકસિત અને વિકાસશીલ દેશો પર અસર
અગાઉ એવું માનવામાં આવતું હતું કે વસ્તીનું વૃદ્ધત્વ માત્ર પશ્ચિમી અને શ્રીમંત દેશોની સમસ્યા છે, પરંતુ હવે ચિત્ર બદલાઈ ચૂક્યું છે. ચીન અને ભારત જેવા વિશ્વના સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશોમાં પણ જન્મદર રિપ્લેસમેન્ટ લેવલથી નીચે જતો રહ્યો છે.
એશિયાનો ઝડપી બદલાવ: એશિયામાં ૬૫ વર્ષથી વધુ વયના લોકોની સંખ્યા ૨૦૨૫ ના ૪૮.૭ કરોડથી વધીને ૨૦૬૦ સુધીમાં ૧.૨૪ અબજ થવાની શક્યતા છે. યુવા શ્રમબળ પર નિર્ભર એશિયાઈ અર્થતંત્રો માટે આ મોટો પડકાર બની શકે છે.
આફ્રિકાનું ભવિષ્ય: આફ્રિકા ખંડ હાલમાં યુવા વસ્તી માટે જાણીતો છે, પરંતુ ત્યાં પણ વડીલોની સંખ્યા ૨૦૨૫ ના ૬ કરોડથી વધીને ૨૦૬૦ સુધીમાં ૨૪.૯ કરોડ સુધી પહોંચી જવાનો અંદાજ છે.
‘ફર્ટિલિટી ટ્રેપ’ અને ઘટતો યુવા વર્ગ
બાળકોના જન્મમાં ઘટાડો થવા પાછળ સામાજિક, આર્થિક અને વ્યક્તિગત કારણો જવાબદાર છે. શહેરીકરણ, શિક્ષણનો વ્યાપ, મહિલા સશક્તિકરણ, મોંઘવારી અને જીવનશૈલીમાં આવેલા ફેરફારોને કારણે નવ યુગલો ઓછા બાળકો પસંદ કરી રહ્યા છે અથવા મોડા લગ્ન કરી રહ્યા છે.
જેના પરિણામે સમાજ ‘ફર્ટિલિટી ટ્રેપ’ (Fertility Trap) નો ભોગ બની રહ્યો છે. જ્યારે એક પેઢીમાં ઓછા બાળકો જન્મે છે, ત્યારે તે પછીની પેઢીમાં ઉત્પાદક અને કાર્યક્ષમ યુવાનોની સંખ્યા આપોઆપ ઘટી જાય છે. આ નાની યુવા પેઢી જ્યારે મોટી વયના વડીલોની જગ્યા લે છે, ત્યારે વસ્તીનું સરેરાશ વય-માળખું ઝડપથી ઉપર તરફ સરકે છે.
આર્થિક અને સામાજિક પરિણામો
વૃદ્ધ થતી વસ્તીના પરિણામે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓ પર ભારે દબાણ ઊભું થવાની શક્યતા છે:
પેન્શન અને હેલ્થકેર પર બોજ: નિવૃત્ત લોકોની સંખ્યા વધતાં પેન્શન ફંડ, નિવૃત્તિ ભથ્થાં અને આરોગ્ય સેવાઓ પરનો ખર્ચ અભૂતપૂર્વ રીતે વધી જશે.
કામદારોની અછત: ઉત્પાદન, તકનીક અને સેવા ક્ષેત્રે કામ કરનાર યુવા શ્રમબળ (Labor Force) ઘટી શકે છે, જેનાથી દેશોના કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP) ના વિકાસ દર પર વિપરીત અસર પડી શકે છે.
સંભાળ રાખનાર વર્ગ (Care Workers) ની અછત: વડીલોની દૈનિક સંભાળ અને તબીબી સારસંભાળ માટે જરૂરી કર્મચારીઓની અછત વૈશ્વિક સ્તરે ઉદ્ભવી શકે છે.
પડકારને તકમાં બદલવાનો માર્ગ: ‘સિલ્વર ઇકોનોમી’
શું વયસ્કોની વધતી સંખ્યા માત્ર એક આર્થિક સંકટ કે બોજ જ છે? લંડન બિઝનેસ સ્કૂલના પ્રોફેસર અને જાણીતા અર્થશાસ્ત્રી એન્ડ્રુ સ્કોટ જેવા નિષ્ણાતોનો દ્રષ્ટિકોણ અલગ છે. તેમના મતે, જો યોગ્ય નીતિઓ બનાવવામાં આવે તો લાંબુ આયુષ્ય એ સમસ્યા નહીં પરંતુ એક શ્રેષ્ઠ તક બની શકે છે.
સક્રિય નિવૃત્તિ અને અનુભવનો લાભ: વડીલો પાસે દાયકાઓનો અનુભવ, જ્ઞાન અને કૌશલ્ય હોય છે. યોગ્ય આરોગ્ય સંભાળ અને અનુકૂળ કાર્ય-પર્યાવરણ પૂરું પાડીને તેમને લાંબા સમય સુધી આર્થિક પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિય રાખી શકાય છે.
ઉંમર મુજબ નોકરીઓનું નિર્માણ: શારીરિક શ્રમ ઓછો હોય અને અનુભવનો વધુ ઉપયોગ થતો હોય તેવી નોકરીઓમાં વડીલોની ભાગીદારી વધારી શકાય છે.
સિલ્વર ઇકોનોમી (Silver Economy): વડીલોની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને આરોગ્ય, પ્રવાસન, મનોરંજન અને નાણાકીય સેવાઓ ક્ષેત્રે નવા વ્યવસાયો અને બજારો વિકસાવી શકાય છે, જે અર્થતંત્રને નવી ગતિ આપી શકે છે.
આગામી સમયની જરૂરિયાતો
વિશ્વભરની સરકારો અને સમાજે આ વસ્તી વિષયક વાસ્તવિકતાને સ્વીકારીને અત્યારથી જ આયોજન કરવું પડશે. આરોગ્ય ક્ષેત્રે ‘ક્યોરેટિવ’ (રોગ થયા પછીની સારવાર) ના બદલે ‘પ્રિવેન્ટિવ’ (રોગ અટકાવવાના ઉપાયો) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે જેથી લોકો મોટી ઉંમરે પણ સ્વસ્થ રહી શકે. સાથોસાથ, સામાજિક સુરક્ષા માળખાને વધુ મજબૂત અને ટકાઉ બનાવવું અનિવાર્ય છે.
ઘટતો જન્મદર અને વધતું આયુષ્ય એ માત્ર આંકડાનો ખેલ નથી, પરંતુ માનવ સમાજની સંરચનામાં આવી રહેલું વ્યાપક પરિવર્તન છે. જો આપણે વડીલોને માત્ર નિવૃત્ત આશ્રિતો ગણવાને બદલે તેમને અનુભવી આર્થિક સંસાધન તરીકે જોઈશું, તો આ વૈશ્વિક બદલાવ ભવિષ્ય માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ શકે છે.
