ગુજરાતમાં હવે દુકાનો 24 કલાક ચાલુ રાખી શકાશે, ઈઝ ઓફ ડૂઈંગ બિઝનેસ બિલ 2026 વિધાનસભામાં પસાર
ગુજરાતમાં વેપાર, ઉદ્યોગ અને નાગરિક સેવાઓ સાથે જોડાયેલી પ્રક્રિયાઓને વધુ સરળ બનાવવાના હેતુથી રાજ્ય સરકારે મહત્વપૂર્ણ કાયદાકીય સુધારાનો માર્ગ મોકળો કર્યો છે. ગુજરાત વિધાનસભામાં ‘ગુજરાત ઈઝ ઓફ ડૂઈંગ બિઝનેસ બિલ, 2026’ બહુમતીથી પસાર કરવામાં આવ્યું છે. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે આ બિલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ બિઝનેસ શરૂ કરવા અને ચલાવવા દરમિયાન આવતી બિનજરૂરી પ્રક્રિયાઓ ઘટાડવાનો તેમજ સરકારી સેવાઓને વધુ ઝડપી અને ટેક્નોલોજી આધારિત બનાવવાનો છે.
આ નવા કાયદાકીય માળખામાં વેપારીઓ, ઉદ્યોગકારો, MSME એકમો, વ્યાવસાયિકો અને સામાન્ય નાગરિકોને ધ્યાનમાં રાખીને અનેક સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. ખાસ કરીને દુકાનો અને સંસ્થાઓને અઠવાડિયાના કોઈપણ દિવસે 24 કલાક સુધી કામગીરી કરવાની મંજૂરી આપવાની જોગવાઈને વેપાર ક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
સરકારનો મુખ્ય ભાર ‘સરળ નિયમો અને ઝડપી સેવાઓ’ પર
વિધાનસભામાં બિલ અંગે ચર્ચા દરમિયાન ઉદ્યોગ રાજ્યમંત્રી ડૉ. જયરામ ગામીતે જણાવ્યું કે રાજ્ય સરકારનો પ્રયાસ માત્ર નવા રોકાણને આકર્ષવાનો નથી, પરંતુ હાલના વેપારીઓ અને ઉદ્યોગોને પણ સરળ વ્યવસાયિક વાતાવરણ આપવાનો છે.
સરકારનું માનવું છે કે ઘણી વખત વ્યવસાય શરૂ કરવા કે કોઈ મંજૂરી મેળવવા માટે જરૂરી પ્રક્રિયા કરતાં તેની સાથે જોડાયેલી કાગળપત્રોની કામગીરી અને વિવિધ કચેરીઓના ચક્કર વધુ મુશ્કેલીરૂપ બની જાય છે. આ સ્થિતિમાં સ્વ-ઘોષણા, સ્વ-પ્રમાણીકરણ અને ટેક્નોલોજી આધારિત વ્યવસ્થાઓનો ઉપયોગ વધારવાથી સમય અને ખર્ચ બંનેમાં ઘટાડો થઈ શકે છે.
‘મિનિમમ ગવર્નમેન્ટ, મેક્સિમમ ગવર્નન્સ’ના અભિગમને આગળ ધપાવતા નિયમનકારી પ્રક્રિયાઓને વધુ વ્યવહારુ બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. ઓછા જોખમવાળા ક્ષેત્રોમાં જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં પૂર્વ મંજૂરી અને શારીરિક ચકાસણી પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની દિશામાં પણ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
દુકાનો અને સંસ્થાઓ માટે 24 કલાક કામગીરીનો રસ્તો ખુલ્યો
નવા સુધારામાં સૌથી વધુ ચર્ચામાં રહેલી જોગવાઈ દુકાનો અને સંસ્થાઓની કામગીરી સાથે સંબંધિત છે. ગુજરાત શોપ્સ એન્ડ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ્સ એક્ટ, 2019માં ફેરફાર કરીને દુકાનો અને સંસ્થાઓને અઠવાડિયાના કોઈપણ દિવસે 24 કલાક સુધી વ્યવસાય ચલાવવાની સુવિધા આપવામાં આવશે.
આનો અર્થ એવો નથી કે દરેક કર્મચારીને સતત કામ કરાવવાની છૂટ મળશે. દુકાન અથવા સંસ્થા 24 કલાક ખુલ્લી રાખી શકશે, પરંતુ કર્મચારીઓના કામના કલાકો, આરામનો સમય, સાપ્તાહિક રજા અને રોજગાર સંબંધિત અન્ય કાયદાકીય જોગવાઈઓનું પાલન કરવું ફરજિયાત રહેશે.
આ ફેરફાર ખાસ કરીને રિટેલ, ફૂડ સર્વિસ, શોપિંગ સેન્ટરો, મેડિકલ અને અન્ય ગ્રાહક આધારિત સેવાઓ માટે ઉપયોગી બની શકે છે. બદલાતી જીવનશૈલી અને રાત્રિના સમયે વધતી ગ્રાહક માંગને ધ્યાનમાં રાખીને વેપારીઓને વધુ લવચીકતા મળી શકે છે.
વેપારીઓ માટે રજિસ્ટ્રેશન પ્રક્રિયા સરળ બનશે
દુકાનો અને સંસ્થાઓના રજિસ્ટ્રેશનને વધુ સરળ બનાવવાનો પણ પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. સ્વ-ઘોષણા અને સ્વ-પ્રમાણીકરણની વ્યવસ્થાથી વેપારીઓને જરૂરી પ્રક્રિયાઓ ઝડપથી પૂર્ણ કરવાની તક મળશે.
સરકારનો અભિગમ એવો છે કે દરેક વ્યવસાયને શરૂઆતથી જ ભારે કાગળપત્રો અને અનેક સ્તરની મંજૂરીઓમાંથી પસાર થવું ન પડે. જ્યાં જોખમ ઓછું હોય ત્યાં વિશ્વાસ આધારિત પ્રક્રિયા અપનાવીને સરકારી તંત્રની સાથે વેપારીઓનો પણ સમય બચાવી શકાય.
આ પ્રકારની વ્યવસ્થા નાના વેપારીઓ અને નવા ઉદ્યોગસાહસિકો માટે ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. કારણ કે નાના વ્યવસાય માટે લાંબી મંજૂરી પ્રક્રિયા ઘણી વખત ખર્ચ અને સમય બંને વધારી દે છે.
પાંચ કાયદાઓની 12 જોગવાઈઓમાં ફેરફાર
આ બિલ માત્ર દુકાનો અને સંસ્થાઓ સુધી મર્યાદિત નથી. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે રાજ્યના અલગ-અલગ પાંચ કાયદાઓની કુલ 12 જોગવાઈઓમાં સુધારા કરવામાં આવ્યા છે.
વિવિધ કાયદાઓમાં રહેલી પ્રક્રિયાઓને એક વ્યાપક ફેસિલિટેશન ફ્રેમવર્ક સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. તેનો હેતુ અલગ-અલગ વિભાગો વચ્ચેની પ્રક્રિયાત્મક જટિલતા ઘટાડવાનો છે.
સરકાર માને છે કે જ્યારે વિવિધ સરકારી પ્રક્રિયાઓ વધુ સુસંગત બનશે ત્યારે અરજદારોને એક જ પ્રકારની માહિતી વારંવાર રજૂ કરવાની જરૂરિયાત ઘટશે અને વહીવટી તંત્ર પણ ઉપલબ્ધ સંસાધનોનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ કરી શકશે.
ફાયર સેફ્ટીમાં ‘રિસ્ક આધારિત’ અભિગમ
બિલમાં ફાયર સેફ્ટી સંબંધિત નિયમોમાં પણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે. ગુજરાત ફાયર પ્રિવેન્શન એન્ડ લાઇફ સેફ્ટી મેઝર્સ એક્ટ, 2013માં સુધારા દ્વારા જોખમના સ્તર પ્રમાણે નિયમો લાગુ કરવાની દિશામાં આગળ વધવામાં આવ્યું છે.
દરેક બિલ્ડિંગ અથવા સંસ્થાનું કદ, ઉપયોગ, માળખું અને પ્રવૃત્તિ એકસરખી હોતી નથી. તેથી તમામ સ્થળો માટે સમાન પ્રકારની પ્રક્રિયા લાગુ કરવાને બદલે જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને નિયમન કરવાની પદ્ધતિ વધુ વ્યવહારુ બની શકે છે.
સરકારનો દાવો છે કે સલામતીના મૂળભૂત ધોરણો સાથે કોઈ સમાધાન કર્યા વિના બિનજરૂરી પ્રક્રિયાત્મક ભાર ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. એટલે કે ફાયર સેફ્ટીના નિયમોમાં રાહતનો અર્થ સુરક્ષામાં ઘટાડો નહીં, પરંતુ જોખમ પ્રમાણે વધુ વ્યવસ્થિત નિયમન એવો છે.
MSME માટે ‘રાઇટ ટુ બિઝનેસ’ને વધુ મજબૂતી
ગુજરાતના અર્થતંત્રમાં MSME ક્ષેત્રનું મહત્વ વિશાળ છે. નાના અને મધ્યમ કદના ઉદ્યોગો રોજગાર સર્જનથી લઈને સ્થાનિક ઉત્પાદન અને સપ્લાય ચેઇન સુધી મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને ગુજરાત MSME ફેસિલિટેશન એક્ટ, 2019માં પણ સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. ‘રાઇટ ટુ બિઝનેસ’ના માળખાને વધુ મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
આ ઉપરાંત સહકારી ક્ષેત્ર, વીજળી, GIDC અને સિંચાઈ સહિતના અન્ય રાજ્ય કાયદાઓને પણ ફેસિલિટેશન ફ્રેમવર્ક સાથે સુસંગત બનાવવામાં આવ્યા છે. નવા ઉદ્યોગો માટે જરૂરી વિવિધ સેવાઓ અને મંજૂરીઓને વધુ વ્યવસ્થિત રીતે જોડવાનો આ પ્રયાસ હોવાનું સરકારનું કહેવું છે.
અન્ય રાજ્યોમાં નોંધાયેલા તબીબો માટે પ્રક્રિયા સરળ
બિલમાં તબીબી ક્ષેત્રને લગતો પણ મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. ગુજરાત મેડિકલ કાઉન્સિલ એક્ટ, 1967માં સુધારા બાદ અન્ય રાજ્યમાં નોંધાયેલા તબીબો માટે ગુજરાતમાં નોંધણી મેળવવાની પ્રક્રિયા સરળ બનવાની શક્યતા છે.
સ્વ-ઘોષણાના આધારે પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં તબીબોની વ્યાવસાયિક આવનજાવન વધતી હોય ત્યારે આવી પ્રક્રિયાત્મક સરળતા તબીબી સેવાઓની ઉપલબ્ધતા માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
ખાસ કરીને જ્યાં નિષ્ણાત તબીબોની જરૂરિયાત હોય ત્યાં નોંધણી સંબંધિત વિલંબ ઓછો થાય તો આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં માનવ સંસાધનોની ઉપલબ્ધતા સુધારવામાં મદદ મળી શકે છે.
સરકારી સેવામાં વિલંબ થાય તો ‘ઓટો-એસ્કેલેશન’
નવા સુધારાઓમાં નાગરિકો માટે સૌથી ઉપયોગી બની શકે તેવી જોગવાઈઓમાં સરકારી સેવાઓમાં વિલંબ સામેની વ્યવસ્થા પણ સામેલ છે.
ગુજરાત રાઇટ ઓફ સિટિઝન્સ ટુ પબ્લિક સર્વિસિસ એક્ટ, 2013 હેઠળ ટેક્નોલોજી આધારિત ‘ઓટો-અપીલ’ અને ‘ઓટો-એસ્કેલેશન’ મિકેનિઝમ લાવવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો કોઈ નાગરિકે સરકારી સેવા માટે અરજી કરી હોય અને નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં તેનો નિકાલ ન થાય તો મામલો આપમેળે ઉચ્ચ સ્તરના અધિકારી સુધી પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા ઊભી થશે.
આ પ્રકારની વ્યવસ્થાથી નાગરિકને પોતાની અરજીની સ્થિતિ અંગે વધુ જવાબદારીપૂર્ણ વહીવટ મળવાની અપેક્ષા છે. સાથે જ અધિકારીઓ માટે પણ સમયમર્યાદામાં સેવા પૂરી પાડવાની જવાબદારી વધુ સ્પષ્ટ બનશે.
‘ટ્રસ્ટ-બેઝ્ડ ગવર્નન્સ’ તરફ આગળ વધવાનો પ્રયાસ
આ સમગ્ર સુધારાનો એક મહત્વનો ભાગ ‘ટ્રસ્ટ-બેઝ્ડ ગવર્નન્સ’ છે. સરકારનો અભિગમ એવો છે કે દરેક વ્યવસાયને શરૂઆતથી જ શંકાની નજરે જોવાને બદલે ઓછા જોખમવાળા ક્ષેત્રોમાં સ્વ-ઘોષણા અને સ્વ-પ્રમાણીકરણને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે.
અલબત્ત, જ્યાં જાહેર સુરક્ષા, આરોગ્ય અથવા અન્ય ગંભીર જોખમ જોડાયેલો હોય ત્યાં નિયમન અને તપાસની જરૂરિયાત યથાવત રહેશે. એટલે સુધારાનો મૂળ વિચાર નિયમો દૂર કરવાનો નહીં પરંતુ જરૂરી અને બિનજરૂરી નિયમન વચ્ચે વધુ સ્પષ્ટ ભેદ ઊભો કરવાનો છે.
વેપાર ક્ષેત્ર પર શું અસર પડી શકે?
ગુજરાતમાં દુકાનો અને સંસ્થાઓને 24 કલાક કામગીરી કરવાની મંજૂરી મળવાથી ગ્રાહકોને વધુ લવચીક સમયગાળામાં ખરીદી અને સેવાઓ મેળવવાની તક મળી શકે છે. ખાસ કરીને મોટા શહેરો અને ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં રાત્રિના સમયે પણ આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ વધવાની સંભાવના છે.
વેપારીઓ માટે પણ ગ્રાહકોની જરૂરિયાત પ્રમાણે વ્યવસાયિક સમય નક્કી કરવાની વધુ સ્વતંત્રતા મળશે. કેટલીક સેવાઓ માટે દિવસ અને રાત્રિ બંને સમયે માંગ હોય છે, ત્યારે 24 કલાક કામગીરીની મંજૂરી વ્યવસાયને પોતાની કામગીરીનું આયોજન વધુ અસરકારક રીતે કરવાની તક આપી શકે છે.
સાથે જ આ વ્યવસ્થાનો વાસ્તવિક લાભ ત્યારે જ મળી શકે જ્યારે કામદારોના અધિકારો અને સુરક્ષાનું યોગ્ય રીતે પાલન થાય. તેથી કાયદામાં કર્મચારીઓના કામના કલાકો અને આરામ સંબંધિત નિયમોનું પાલન ફરજિયાત રાખવામાં આવ્યું છે.
રોકાણ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા માટે સરકારનો મોટો સંદેશ
ગુજરાત સરકાર આ સુધારાઓને રાજ્યની લાંબા ગાળાની ઔદ્યોગિક અને રોકાણ નીતિ સાથે જોડીને જોઈ રહી છે. સરકારનું કહેવું છે કે નવા રોકાણકાર માટે માત્ર જમીન, વીજળી અથવા માળખાકીય સુવિધાઓ પૂરતી નથી. વ્યવસાય શરૂ કરવા અને ચલાવવા માટેનું સમગ્ર નિયમનકારી વાતાવરણ પણ સરળ હોવું જરૂરી છે.
આ જ કારણસર ‘ઈઝ ઓફ ડૂઈંગ બિઝનેસ’ને માત્ર એક નીતિ તરીકે નહીં પરંતુ સરકારી વ્યવસ્થાના કામકાજમાં સતત સુધારાની પ્રક્રિયા તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
રાજ્યમાં રોકાણ વધે, નવા ઉદ્યોગો સ્થાપિત થાય, નાના વેપારીઓને પ્રોત્સાહન મળે અને રોજગારીની નવી તકો ઊભી થાય તે દિશામાં આ સુધારાઓને મહત્વપૂર્ણ ગણવામાં આવી રહ્યા છે.
વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત સમિટ પહેલાં મહત્વપૂર્ણ પગલું
ગુજરાત સરકાર આગામી 11મી વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત ગ્લોબલ સમિટ-2027ની તૈયારી કરી રહી છે. તેની પૃષ્ઠભૂમિમાં રાજ્યમાં રોકાણ માટેનું વાતાવરણ વધુ મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.
સરકારના મતે કાયદાકીય અને વહીવટી પ્રક્રિયાઓ સરળ હશે તો દેશ-વિદેશના રોકાણકારો માટે ગુજરાતમાં પ્રોજેક્ટ સ્થાપવાની પ્રક્રિયા વધુ સુગમ બની શકે છે.
‘ગુજરાત ઔદ્યોગિક નીતિ-2026’ અને તાજેતરમાં યોજાયેલી વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત રિજનલ સમિટ્સ બાદ આ બિલને આગામી તબક્કાના ઔદ્યોગિક વિકાસ માટેના કાયદાકીય આધાર તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યું સરકારી સેવાઓ સમયસર મળે, વેપારીને સરળતાથી વ્યવસાય કરવાની તક મળે અને ગ્રાહકોને વધુ લવચીક સેવાઓ ઉપલબ્ધ થાય તો સામાન્ય નાગરિક છે.
‘ઈઝ ઓફ લિવિંગ’ પર પણ ભાર
આ સુધારાઓનો લાભ માત્ર ઉદ્યોગો સુધી મર્યાદિત રહેવાનો નથી. સરકારી સેવાઓ સમયસર મળે, વેપારીને સરળતાથી વ્યવસાય કરવાની તક મળે અને ગ્રાહકોને વધુ લવચીક સેવાઓ ઉપલબ્ધ થાય તો સામાન્ય નાગરિક માટે પણ તેનો સીધો કે પરોક્ષ લાભ થઈ શકે છે.
સરકાર ‘ઈઝ ઓફ ડૂઈંગ બિઝનેસ’ની સાથે ‘ઈઝ ઓફ લિવિંગ’ને પણ મજબૂત બનાવવાની વાત કરી રહી છે. એટલે વહીવટી પ્રક્રિયા જેટલી સરળ બને તેટલો સામાન્ય નાગરિકનો સમય અને મહેનત બચી શકે તેવો અભિગમ આ સુધારામાં જોવા મળે છે.
સુરક્ષા અને કામદારોના અધિકારો અંગે સાવચેતી
24 કલાક દુકાનો ખુલ્લી રાખવાની મંજૂરીને કારણે કેટલાક વર્ગોમાં કામદારોના હકો અંગે પ્રશ્નો પણ ઊભા થઈ શકે છે. જોકે સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે દુકાન 24 કલાક ખુલ્લી રાખવાની મંજૂરી અને કોઈ કર્મચારી પાસેથી 24 કલાક કામ લેવાની છૂટ—બંને અલગ બાબતો છે.
કામના કલાકો, આરામનો સમય, સાપ્તાહિક રજા અને અન્ય લાગુ રોજગાર કાયદાઓનું પાલન કરવું પડશે. આથી વ્યવસાયિક લવચીકતા સાથે કામદારોની સુરક્ષા જાળવવાનો સંતુલિત અભિગમ અપનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
ગુજરાતના બિઝનેસ મોડલ રાજ્યોમાં ગણાય છે. હવે રાજ્ય સરકારનું ધ્યાન નિયમનકારી પ્રક્રિયાઓને વધુ ઝડપી અને ટેક્નોલોજી આધારિત બનાવવા તરફલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. એક તરફ વેપારીઓને વધુ સ્વતંત્રતા અને સરળ પ્રક્રિયા આપવાનો પ્રયાસ છેમાં વધુ એક સુધારો
ગુજરાત લાંબા સમયથી ઉત્પાદન, ઔદ્યોગિક વિકાસ અને રોકાણના ક્ષેત્રમાં અગ્રણી રાજ્યોમાં ગણાય છે. હવે રાજ્ય સરકારનું ધ્યાન નિયમનકારી પ્રક્રિયાઓને વધુ ઝડપી અને ટેક્નોલોજી આધારિત બનાવવા તરફ છે.
‘ગુજરાત ઈઝ ઓફ ડૂઈંગ બિઝનેસ બિલ, 2026’ને આ જ દિશામાં આગળનું પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. એક તરફ વેપારીઓને વધુ સ્વતંત્રતા અને સરળ પ્રક્રિયા આપવાનો પ્રયાસ છે, તો બીજી તરફ સરકારી સેવાઓમાં જવાબદારી અને સમયમર્યાદા વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
આગળનો પડકાર કરવામાં નથી, પરંતુ તેનો જમીની સ્તરે કેટલો અસરકારક અમલ થાય છે તેમાં છે. નવા નિયમો અંગે વેપારીઓ, ઉદ્યોગો, કર્મચારીઓ અને સરકારી અધિકારીઓમાં સ્પષ્ટતા રહે તે પણ એટ અમલનો રહેશે
કોઈપણ કાયદાની સફળતા માત્ર તેને વિધાનસભામાં પસાર કરવામાં નથી, પરંતુ તેનો જમીની સ્તરે કેટલો અસરકારક અમલ થાય છે તેમાં છે. નવા નિયમો અંગે વેપારીઓ, ઉદ્યોગો, કર્મચારીઓ અને સરકારી અધિકારીઓમાં સ્પષ્ટતા રહે તે પણ એટલું જ મહત્વનું રહેશે.
જો નવી વ્યવસ્થાઓ સરળ રીતે અમલમાં આવે, ટેક્નોલોજી આધારિત સેવાઓ અસરકારક બને અને વિવિધ વિભાગો વચ્ચે સંકલન જળવાય તો આ સુધારાઓ બિઝનેસ વાતાવરણને વધુ સરળ બનાવવાનો સંદેશ આપ્યો છે. હવે આ કાયદાકીય ફેરફારોનો વાસ્તવિક લાભ જોવા મળી શકે છે.
ગુજરાત સરકારે ‘Reform, Perform and Transform’ના અભિગમ સાથે રાજ્યના બિઝનેસ વાતાવરણને વધુ સરળ બનાવવાનો સંદેશ આપ્યો છે. હવે આ કાયદાકીય ફેરફારો કેટલી ઝડપથી અને કેટલી અસરકારક રીતે જમીન પર ઉતરે છે તેના પર તેની સફળતા નિર્ભર રહેશે.
