દિવ્યાંગ પેન્શનના નિયમોમાં ઐતિહાસિક સુધારો, હવે ૪૦% દિવ્યાંગતા પર પણ મળશે લાભ!
જો તમે યુપીએસસી (UPSC), એસએસસી (SSC), બેંકિંગ કે કોઈ પણ રાજ્યની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા (State PCS) ની તૈયારી કરી રહ્યા છો, તો કેન્દ્ર સરકારની યોજનાઓ સાથે જોડાયેલા અપડેટ્સ તમારા અભ્યાસક્રમ (Syllabus) નો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો હોય છે. ઓક્ટોબર ૨૦૨૬માં કેન્દ્ર સરકારે દેશની એક પ્રમુખ સામાજિક કલ્યાણ યોજનાના સ્વરૂપ અને નામના માળખામાં મોટો ફેરફાર કર્યો છે.
વર્ષોથી ચાલી આવતા ‘રાષ્ટ્રીય સામાજિક સહાય કાર્યક્રમ’ (NSAP) નું નામ બદલીને હવે ‘પ્રધાનમંત્રી સામાજિક સહાય યોજના’ (PMSSY) કરી દેવામાં આવ્યું છે. સરકારી નોકરીઓની તૈયારી કરી રહેલા ઉમેદવારો માટે આ યોજના સાથે જોડાયેલા દરેક નવા તથ્ય, ફેરફાર અને આર્થિક સહાયની જોગવાઈઓને ઊંડાણપૂર્વક સમજવી ખૂબ જ જરૂરી છે.
શું છે પ્રધાનમંત્રી સામાજિક સહાય યોજના?
પ્રધાનમંત્રી સામાજિક સહાય યોજના (PMSSY) મુખ્યત્વે દેશના ગરીબી રેખા નીચે (BPL) જીવતા પરિવારોને નાણાકીય અને સામાજિક સુરક્ષા પૂરી પાડવાની એક કેન્દ્રીય પહેલ છે. આ અંતર્ગત વૃદ્ધો, વિધવા મહિલાઓ, દિવ્યાંગજનો અને જે પરિવારોએ પોતાના મુખ્ય કમાતા સભ્યને ગુમાવ્યા છે, તેમને સરકાર આર્થિક સહાય આપે છે.
કેન્દ્ર સરકારે આ યોજનાની નિરંતરતા અને વિસ્તરણ માટે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૩૦-૩૧ (આગામી ૫ વર્ષ) માટે ₹૫૩,૪૨૮ કરોડ ના ભારે-ભરખમ બજેટ (Financial Outlay) ને મંજૂરી આપી છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં આવા બજેટના આંકડાઓ પરથી સીધા પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે છે.
નામોમાં થયો મોટો ફેરફાર: જુઓ જૂની અને નવી યોજનાઓની યાદી
સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓના દ્રષ્ટિકોણથી સૌથી મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર યોજનાઓના નામોનું પુનર્ગઠન છે. પહેલાં જ્યાં આ યોજનાઓ ‘ઇન્દિરા ગાંધી’ના નામે ઓળખાતી હતી, હવે તે ‘પ્રધાનમંત્રી’ના નામે સંચાલિત થશે:
જૂનું નામ: ઇન્દિરા ગાંધી રાષ્ટ્રીય વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન યોજના ➔ નવું નામ: પ્રધાનમંત્રી વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન યોજના
જૂનું નામ: ઇન્દિરા ગાંધી રાષ્ટ્રીય વિધવા પેન્શન યોજના ➔ નવું નામ: પ્રધાનમંત્રી વિધવા પેન્શન યોજના
જૂનું નામ: ઇન્દિરા ગાંધી રાષ્ટ્રીય દિવ્યાંગ પેન્શન યોજના ➔ નવું નામ: પ્રધાનમંત્રી દિવ્યાંગ જન પેન્શન યોજના
જૂનું નામ: રાષ્ટ્રીય પરિવાર લાભ યોજના ➔ નવું નામ: પ્રધાનમંત્રી પરિવાર લાભ યોજના
દિવ્યાંગ પેન્શનના નિયમોમાં ઐતિહાસિક સુધારો
પરીક્ષામાં નીતિગત ફેરફારો (Policy Changes) પર અવારનવાર ઊંડાણપૂર્વક પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે છે. આ યોજના હેઠળ દિવ્યાંગ પેન્શનના નિયમોમાં બે મોટા ક્રાંતિકારી ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે:
૧. દિવ્યાંગતાની ટકાવારી ઘટાડાઈ: પહેલાં પેન્શન મેળવવા માટે ન્યૂનતમ ૮૦% દિવ્યાંગતા હોવી ફરજિયાત હતી, જેને હવે ઘટાડીને ૪૦% કરી દેવામાં આવી છે. આ સુધારો ‘દિવ્યાંગજન અધિકાર અધિનિયમ, ૨૦૧૬’ (Rights of Persons with Disabilities Act, 2016) ના નિયમોને સુસંગત છે.
૨. વય મર્યાદા નાબૂદ: પહેલાં દિવ્યાંગ પેન્શન માટે ૧૮ વર્ષની ન્યૂનતમ વય મર્યાદા લાગુ પડતી હતી. હવે આ ૧૮ વર્ષની શરત સંપૂર્ણપણે હટાવી લેવામાં આવી છે, જેથી જન્મથી દિવ્યાંગ બાળકોને પણ શરૂઆતના જીવનથી જ સરકારી મદદ મળી શકશે.
કેટલી મળશે આર્થિક સહાય?
યોજના હેઠળ અલગ-અલગ વર્ગોના લાભાર્થીઓ માટે નક્કી કરેલા ધોરણો મુજબ માસિક પેન્શન અને એકમુકત (લમ્પસમ) સહાયની જોગવાઈ છે. જો બીપીએલ પરિવારના મુખ્ય કમાતા સભ્યનું અકાળે અવસાન થાય, તો ‘પ્રધાનમંત્રી પરિવાર લાભ યોજના’ હેઠળ પીડિત પરિવારને એકમુશ્ત ₹૨૦,૦૦૦ ની આર્થિક રાહત આપવામાં આવે છે. વૃદ્ધાવસ્થા, વિધવા અને દિવ્યાંગજન શ્રેણીમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર મળીને પેન્શનની રકમ નક્કી કરે છે.
‘પ્રધાનમંત્રી સામાજિક સહાય યોજના’ માત્ર એક કલ્યાણકારી યોજના નથી, પરંતુ તે ભારતના સામાજિક સુરક્ષા માળખા (Social Security Net) ની કરોડરજ્જુ છે. સરકારી નોકરીના પરીક્ષાર્થીઓએ યોજનાનું બજેટ (₹૫૩,૪૨૮ કરોડ), સમયગાળો (૨૦૨૬-૩૧), યોજનાઓના નવા નામો અને દિવ્યાંગતાના નવા નિયમો (૪૦% મર્યાદા અને કોઈ વય મર્યાદા નહીં) ખાસ યાદ રાખવા જોઈએ.
