દિવાળી પર કેમ ઝગમગી ઉઠે છે અમૃતસરનું સ્વર્ણ મંદિર? વાંચો ‘બંધી છોડ દિવસ’ પાછળનું રોચક રહસ્ય
દિવાળીનું નામ આવતા જ મનમાં દીવાઓનો પ્રકાશ, આતશબાજી અને મીઠાઈઓની મધુરતા ભળી જાય છે. સામાન્ય રીતે તેને હિંદુઓનો સૌથી મોટો તહેવાર માનવામાં આવે છે, કારણ કે આ જ દિવસે ભગવાન શ્રી રામ ૧૪ વર્ષનો વનવાસ પૂરો કરીને અને રાવણનો વધ કરીને અયોધ્યા પાછા ફર્યા હતા. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે દિવાળીનો આ પાવન પર્વ માત્ર સનાતન ધર્મ પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ શિખ ધર્મના ઇતિહાસમાં પણ એનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ગૌરવશાળી સ્થાન છે?
શિખ સમુદાયમાં દિવાળીના દિવસને ‘બંધી છોડ દિવસ’ (Bandi Chhor Divas) તરીકે અત્યંત શ્રદ્ધા અને ઉત્સાહ સાથે ઉજવવામાં આવે છે. ચાલો જાણીએ કે આ દિવસ સાથે શિખ ઇતિહાસનો કયો ઐતિહાસિક પ્રસંગ જોડાયેલો છે અને તે શા માટે આટલો ખાસ છે.
શું છે ‘બંધી છોડ દિવસ’નો ઇતિહાસ?
આ વાર્તા છે શિખોના છઠ્ઠા ગુરુ, શ્રી ગુરુ હરગોવિંદ સિંહ જીના સમયની. જ્યારે ભારતમાં મુઘલ શાસન હતું, ત્યારે સમ્રાટ જહાંગીર શિખો અને હિંદુઓ પર સતત અત્યાચાર કરી રહ્યો હતો. જહાંગીર શિખોના વધતા પ્રભાવ અને તેમની લોકપ્રિયતાથી ખૂબ જ આશંકિત અને ચિંતિત હતો. આ જ રાજકીય અને ધાર્મિક તણાવના કારણે જહાંગીરે ગુરુ હરગોવિંદ સિંહ જીને ગ્વાલિયરના કિલ્લાની જેલમાં કેદ કરાવી દીધા હતા.
તે જ કુખ્યાત ગ્વાલિયર કિલ્લાની જેલમાં ગુરુજી સિવાય ૫૨ અન્ય હિંદુ રાજાઓને પણ બંધી બનાવીને રાખવામાં આવ્યા હતા. તે રાજાઓની સ્થિતિ અત્યંત દયનીય હતી અને તેઓ ઘણા વર્ષોથી અમાનવીય યાતનાઓ સહન કરી રહ્યા હતા. જ્યારે ગુરુ હરગોવિંદ સિંહ જી તે કિલ્લામાં પહોંચ્યા, ત્યારે તેમના વ્યક્તિત્વ અને આધ્યાત્મિક તેજને જોઈને તમામ હિંદુ રાજાઓએ તેમનો ઊંડો આદર-સત્કાર કર્યો.
જ્યારે જહાંગીરને નમવું પડ્યું: ૫૨ રાજાઓની મુક્તિ
કેટલાક વર્ષો સુધી કેદમાં રાખ્યા પછી, અંતે સમ્રાટ જહાંગીરને પોતાની ભૂલનો અહેસાસ થયો અથવા તો રાજકીય દબાણને કારણે તેણે ગુરુ હરગોવિંદ સિંહ જીને મુક્ત કરવાનો આદેશ જારી કર્યો.
પરંતુ ગુરુ હરગોવિંદ સિંહ જીએ એક એવું અદ્ભુત અને દયાળુ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું જે ઇતિહાસના પાનાઓ પર અમર થઈ ગયું. તેમણે એકલા જેલમાંથી બહાર આવવાની સાફ ના પાડી દીધી. તેમણે જહાંગીર સામે શરત મૂકી કે તેઓ મુક્તિ ત્યારે જ સ્વીકારશે જ્યારે તેમની સાથે કેદ તમામ ૫૨ હિંદુ રાજાઓને પણ પૂરા માન-સન્માન સાથે આઝાદ કરવામાં આવે.
શરૂઆતમાં જહાંગીરે આ શરત માનવાની ના પાડી, પરંતુ ગુરુજીના દ્રઢ સંકલ્પ અને તેમની લોકપ્રિયતા આગળ ઝૂકીને મુઘલ સામ્રાજ્યને તે શરત માનવી પડી. એવું કહેવાય છે કે ગુરુજીએ એક વિશેષ કુર્તો સીવડાવ્યો હતો જેમાં ૫૨ કળીઓ (દોરી/કળિઓ) હતી, જેથી દરેક રાજા એક-એક કળી પકડીને તેમની સાથે જેલમાંથી બહાર આવી શકે. આ જ કારણ છે કે ગુરુ હરગોવિંદ સિંહ જીને ‘બંધી છોડ’ (કેદીઓને છોડાવનાર) તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.
સ્વર્ણ મંદિરમાં દીવાઓનો પ્રકાશ અને જશ્ન
જ્યારે ગુરુ હરગોવિંદ સિંહ જી અને તે ૫૨ રાજાઓ ગ્વાલિયરના કિલ્લામાંથી મુક્ત થઈને અમૃતસર પહોંચ્યા, ત્યારે શિખ સમુદાય અને સ્થાનિક લોકોની ખુશીનો કોઈ પાર ન રહ્યો. તે દિવસે બરાબર આસો મહિનાની અમાસ એટલે કે દિવાળીનો જ દિવસ હતો.
અમૃતસરના પવિત્ર સ્વર્ણ મંદિર (Harmandir Sahib)ને દીવાઓના પ્રકાશથી ઝળહળાવી દેવામાં આવ્યું અને આખા શહેરમાં ઉત્સવ ઉજવવામાં આવ્યો. ત્યારથી જ શિખ ધર્મમાં દિવાળીને ‘બંધી છોડ દિવસ’ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
શિખ સમુદાય કેવી રીતે ઉજવે છે આ પર્વ?
દિવાળી અને બંધી છોડ દિવસના પાવન અવસર પર આજે પણ અમૃતસરના સ્વર્ણ મંદિરની ભવ્ય સજાવટ જોવા જેવી હોય છે. આખા પરિસરને રંગબેરંગી ફૂલો અને હજારો દીવાઓથી શણગારવામાં આવે છે. ગુરુદ્વારાઓમાં આખો દિવસ ગુરબાની કીર્તન અને ગુરુ ગ્રંથ સાહેબનો અખંડ પાઠ ચાલે છે. લોકો પોતાના ઘરો અને મોહલ્લાઓમાં દીવા પ્રગટાવીને ખુશીઓ વહેંચે છે અને એકબીજાને ગળે મળીને ભેટ આપે છે.
આ પર્વ આપણને શીખવે છે કે દિવાળી માત્ર રોશનીનો તહેવાર નથી, પરંતુ તે અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવાનો, બીજાના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો અને માનવતાનો સંદેશ આપવાનું પ્રતીક છે.
