સાવધાન! ગળાની આ સામાન્ય લાગતી સમસ્યા કાયમી માટે છીનવી શકે છે તમારો અવાજ!
ઘણીવાર આપણે જોઈએ છીએ કે કેટલાક લોકોને વારંવાર ગળું સાફ કરવાની અથવા ખંખારવાની ટેવ હોય છે. સામાન્ય રીતે લોકો આને માત્ર એક સાધારણ આદત કે ગળાની સામાન્ય ખરાશ સમજીને અણદેખી કરી દેતા હોય છે. પરંતુ જો તમે પણ વારંવાર ગળું સાફ કરતા હોવ, તો આ માત્ર એક સામાન્ય બાબત નથી, પણ ‘એસિડ રિફ્લક્સ’ (Acid Reflux) નો સંકેત હોઈ શકે છે.
બેંગલુરુની ફોર્ટિસ હોસ્પિટલના સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ અને ઇએનટી (ENT) સ્પેશિયાલિસ્ટ ડૉ. એચ. કે. સુશીન દત્તના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે પેટમાં રહેલું એસિડ અન્નનળી (Oesophagus) દ્વારા ઉલટી દિશામાં વહીને ગળા સુધી પહોંચે છે, ત્યારે તે ગળાના પાછળના ભાગ અને સ્વરપેટી (Larynx) માં ભારે બળતરા ઉત્પન્ન કરે છે. આ સતત થતી બળતરાને કારણે વ્યક્તિને વારંવાર ગળું સાફ કરવાની ફરજ પડે છે.
ગળું ખંખારવા ઉપરાંત, એસિડ રિફ્લક્સના અન્ય ઘણા લક્ષણો પણ જોવા મળે છે. જેમાં છાતીમાં બળતરા થવી (Heartburn), ખોરાક કે ખાટા પાણીનું ગળા સુધી પાછું આવવું, સતત ઉધરસ આવવી અને અવાજ ઘોઘરો થઈ જવો (Hoarseness) નો સમાવેશ થાય છે. વિશેષ કરીને જમ્યા પછી તરત જ કે રાત્રે સૂતી વખતે મોંમાં ખાટો સ્વાદ અનુભવાવો અથવા અસ્વસ્થતા અનુભવાવી એ પણ એસિડ રિફ્લક્સ તરફ જ ઈશારો કરે છે.
અવાજ અને સ્વરપેટી પર એસિડ રિફ્લક્સની ગંભીર અસરો
ગળા સુધી પહોંચતું એસિડ માત્ર અસ્વસ્થતા જ ઊભી નથી કરતું, પરંતુ તે તમારા અવાજ અને સ્વરતંતુઓ (Vocal Cords) ને પણ લાંબા ગાળે નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. જો આ સમસ્યાની સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે તો નીચે મુજબની જટિલતાઓ ઊભી થઈ શકે છે:
૧. સ્વરતંતુઓમાં સતત બળતરા (Vocal Cord Irritation)
પેટના તેજાબી એસિડના સતત સંપર્કમાં આવવાને કારણે ગળાના નરમ અને સંવેદનશીલ સ્વરતંતુઓને નુકસાન પહોંચે છે. આનાથી ગળામાં સતત અસ્વસ્થતા, ડાયરેક્ટ બળતરા અને અકળામણ રહે છે.
૨. ગ્રેન્યુલોમાસની રચના (Granulomas)
અવાજના તંતુઓ પર વારંવાર એસિડના ઘર્ષણ અને બળતરાને કારણે ત્યાં નાની-નાની બિન-કેન્સરગ્રસ્ત ગાંઠો અથવા મસા જેવી રચનાઓ બની જાય છે, જેને ‘ગ્રેન્યુલોમાસ’ કહેવામાં આવે છે. આનાથી ગળામાં કંઈક ભરાયેલું હોય તેવો સતત અહેસાસ થાય છે.
૩. કાયમી કે ક્રોનિક ઘોઘરો અવાજ (Chronic Hoarseness)
જો સ્વરતંતુઓ સતત એસિડથી ક્ષતિગ્રસ્ત રહે, તો વ્યક્તિનો મૂળ અવાજ બદલાઈ જાય છે. અવાજ ફાટેલો, કર્કશ કે અત્યંત ઘોઘરો બની જાય છે, જેનાથી બોલવાની ગુણવત્તા પર સીધી અસર પડે છે.
૪. અવાજની રેન્જમાં ઘટાડો (Reduced Vocal Range)
જે લોકો ગાયન, પ્રોફેસર કે એન્કરિંગ જેવા વ્યવસાયમાં છે અને અવાજનો વધુ ઉપયોગ કરે છે, તેમના માટે આ સ્થિતિ ખૂબ નુકસાનકારક છે. એસિડ રિફ્લક્સના કારણે અવાજના પિચ (Pitch) ને નિયંત્રિત કરવો અથવા ઊંચા-નીચા સુરોમાં બોલવું કે ગાવું મુશ્કેલ બની જાય છે.
૫. વોકલ કોર્ડમાં ઘા કે ઈજાનું જોખમ (Risk of Lesions)
લાંબા સમય સુધી જો એસિડ રિફ્લક્સની સારવાર ન કરવામાં આવે તો સ્વરતંતુઓ પર ઘા (Lesions) પડવાનું જોખમ વધી જાય છે, જે અવાજના કાયમી સાઉન્ડ સ્ટ્રક્ચરને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
એસિડ રિફ્લક્સ અને ગળાની સમસ્યામાંથી રાહત મેળવવાના ઉપાયો
એસિડ રિફ્લક્સને નિયંત્રિત કરવું એ તમારા ગળા અને સ્વરપેટીને લાંબા ગાળાના નુકસાનથી બચાવવા માટે અત્યંત જરૂરી છે. ડૉ. દત્ત આ સમસ્યાથી બચવા અને તેને દૂર કરવા માટે નીચે મુજબના વ્યવહારુ અને જીવનશૈલી સંબંધિત પગલાં સૂચવે છે:
૧. આહાર અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર (Diet and Lifestyle Changes)
તમારી રોજિંદી ખાવા-પીવાની ટેવોમાં ફેરફાર કરવો એ આ સારવારનું પ્રથમ પગલું છે.
ટ્રિગર ફૂડ્સથી બચો: વધુ પડતું તળેલું, મસાલેદાર, ચરબીયુક્ત, ખાટાં ફળો કે કેફીન ધરાવતો આહાર એસિડિટી વધારે છે, તેથી તેનો ત્યાગ કરવો.
સૂવાના સમયનું ધ્યાન રાખો: રાત્રે જમ્યા પછી તરત જ સૂઈ જવાની ટેવ છોડો. જમવા અને ઊંઘવા વચ્ચે ઓછામાં ઓછો ૨ થી ૩ કલાકનો ગાળો રાખવો.
ઊંઘવાની પોઝિશન: સૂતી વખતે માથાનો ભાગ થોડો ઊંચો રાખવો (ઓશીકું કે બેડનો ઉપરનો ભાગ ઊંચો કરવો), જેથી પેટનું એસિડ ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે ઉપર અન્નનળી તરફ ન આવી શકે.
વજન નિયંત્રણ: શરીરનું વજન સંતુલિત રાખવાથી પેટ પરનો વધારાનો દબાણ ઘટે છે અને એસિડ રિફ્લક્સની શક્યતા ઓછી થાય છે.
૨. એન્ટાસિડ્સનો ઉપયોગ (Antacids)
ડોક્ટરની સલાહ મુજબ યોગ્ય એન્ટાસિડ દવાઓ લેવાથી પેટના એસિડની તીવ્રતા ઓછી થાય છે. આ ઓવર-ધ-કાઉન્ટર દવાઓ એસિડને ન્યુટ્રલાઈઝ કરીને ગળાની બળતરા અને રિફ્લક્સના લક્ષણોમાં ત્વરિત રાહત આપે છે.
૩. પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી પીવું (Stay Hydrated)
દિવસ દરમિયાન પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી પીવું એ ગળાની આરોગ્યપ્રદ સ્થિતિ જાળવવા માટે ખૂબ જરૂરી છે. પાણી ગળાની અંદરની શ્લેષ્મ ત્વચાને ભેજયુક્ત રાખે છે અને એસિડથી થતા નુકસાનને ધોઈને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
૪. અવાજની યોગ્ય સંભાળ (Voice Care)
તમારા અવાજ પર વધારાનું તણાવ ન આપો. ખૂબ મોટેથી બૂમો પાડવી, ચીસો પાડવી કે અવાજ પર જોર આપવું ટાળવું જોઈએ. જો તમારે અવાજનો વધુ ઉપયોગ કરવાનો હોય, તો બોલતા કે ગાતા પહેલા થોડી વોકલ વોર્મ-અપ એક્સરસાઇઝ કરવી અને પછી કૂલ-ડાઉન કરવું જેથી વોકલ સ્ટ્રેન ન થાય.
૫. વોકલ થેરાપી (Vocal Therapy)
જો તમારા અવાજ પર અસર પડી રહી હોય, તો વોકલ કોચ કે સ્પીચ થેરાપિસ્ટની મદદ લઈ શકાય છે. તેઓ તમને એવી વિશિષ્ટ અવાજની કસરતો શીખવશે જેનાથી સ્વરતંતુઓ પર દબાણ ન આવે અને અવાજ વધુ ક્ષતિગ્રસ્ત થતો અટકે.
૬. ઈએનટી (ENT) સ્પેશિયાલિસ્ટની સલાહ લેવી
જો ગળું સાફ કરવાની આદત, અવાજમાં ઘોઘરાપણું કે એસિડિટીની સમસ્યા લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે, તો તેને ઘરગથ્થુ ઉપચારથી મટાડવાને બદલે અનુભવી ENT સ્પેશિયાલિસ્ટ બતાવવું ખૂબ જ જરૂરી છે. નિષ્ણાત ડૉક્ટર ગળાની યોગ્ય તપાસ કરીને ગ્રેન્યુલોમાસ કે અન્ય ગંભીર જટિલતાઓને સમયસર અટકાવી શકે છે.
