ફાંસીની સજા વચ્ચે શેખ હસીના પરત ફરશે બાંગ્લાદેશ! જાણો ભારત અને હસીના વચ્ચે શું થઈ છે ગુપ્ત ડીલ?
બાંગ્લાદેશના ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન શેખ હસીના આગામી ડિસેમ્બર મહિનામાં ફરી પોતાના દેશ બાંગ્લાદેશ પરત ફરી શકે છે. ઓગસ્ટ ૨૦૨૪માં સત્તા ગુમાવ્યા બાદ ભારતમાં આશ્રય લઈ રહેલા શેખ હસીનાએ હવે સ્વદેશ વાપસીની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી છે. બીબીસી (BBC) બાંગ્લાના એક વિશેષ અહેવાલ મુજબ, ભારત પણ તેમની વાપસીના આ નિર્ણય સાથે સહમત છે, પરંતુ તે માટે નવી દિલ્હીએ કેટલીક કડક શરતો મૂકી છે. ભારતની મુખ્ય માંગ છે કે બાંગ્લાદેશમાં શેખ હસીનાની સુરક્ષાની સંપૂર્ણ ગેરંટી આપવામાં આવે અને તેમને નિષ્પક્ષ કાનૂની સુનાવણીની તક મળે. જોકે, ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે શુક્રવારે આ અહેવાલ પર કોઈ પણ પ્રકારની ટિપ્પણી કરવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો હતો.
બીબીસી બાંગ્લાએ ગુરુવારે (૧૨ નવેમ્બર) પ્રકાશિત કરેલા પોતાના અહેવાલમાં જણાવ્યું છે કે નવી દિલ્હી છેલ્લા કેટલાક સમયથી શેખ હસીનાના દેશનિકાલનો અંત લાવીને તેમની વાપસીનો માર્ગ તૈયાર કરવામાં વ્યસ્ત છે. આ માટે એક એવી સુરક્ષિત વ્યવસ્થા ઊભી કરવા પર વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે, જેનાથી અવામી લીગના વડા શેખ હસીનાનો જીવ સુરક્ષિત રહે અને તેમને ન્યાય મળવાની પૂરતી તક મળે. બીજી તરફ, બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન તારિક રહેમાનના નેતૃત્વ હેઠળની સરકારે હજુ સુધી આ અહેવાલની પુષ્ટિ કરી નથી કે તેના પર કોઈ સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા આપી નથી.
શેખ હસીનાની વાપસીના અહેવાલો પર ભારત સરકારનું મૌન
શુક્રવારે (૧૩ નવેમ્બર) ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલને પત્રકાર પરિષદમાં શેખ હસીનાની વાપસી અંગે સવાલો પૂછવામાં આવ્યા હતા. પત્રકારોએ પૂછ્યું હતું કે શું ભારત ઈચ્છે છે કે બાંગ્લાદેશ શેખ હસીનાને પરત લઈ જવા માટે પોતાનું સૈન્ય વિમાન મોકલે? આ ઉપરાંત, શું ભારતે એવી શરત મૂકી છે કે તેમને ફાંસીની સજા સામે અપીલ કરવાની અને ૨૦૨૪ની ઘટનાઓ અંગે નવેસરથી કેસ ચલાવવાની તક આપવામાં આવે? આ સવાલોના જવાબમાં રણધીર જયસ્વાલે અત્યંત ટૂંકો જવાબ આપતા કહ્યું હતું કે, “મારે આ વિષય પર કશું જ કહેવું નથી.”
બાંગ્લાદેશ સરકારનો દાવો: કોઈ દેશ હસીનાને આશ્રય આપવા તૈયાર નથી
બીબીસી બાંગ્લાનો અહેવાલ સામે આવ્યા બાદ બાંગ્લાદેશ સરકાર તરફથી આકરી પ્રતિક્રિયા સામે આવી છે. બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાનના સહાયક પ્રેસ સચિવ કેએમ નજમુલ હકે શુક્રવારે એક ફેસબુક પોસ્ટમાં દાવો કર્યો હતો કે વિશ્વનો કોઈ પણ દેશ શેખ હસીનાને પોતાને ત્યાં રાખવા માટે તૈયાર નથી. તેમણે લખ્યું હતું કે બ્રિટન, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE), સાઉદી અરેબિયા, ફિનલેન્ડ, અમેરિકા, બેલારુસ અને કતાર સહિતના કોઈ દેશે તેમને શરણ આપવાની ઈચ્છા દર્શાવી નથી. ત્યાં સુધી કે આફ્રિકાનો કોઈ દેશ પણ તેમને આશ્રય આપવા તૈયાર નથી.
નજમુલ હકે શેખ હસીના પર ગંભીર આરોપો લગાવતા કહ્યું કે તેમના માટે એક પછી એક તમામ રસ્તાઓ બંધ થઈ રહ્યા છે. તેમના મતે, શેખ હસીના પાસે હવે અંતિમ વિકલ્પ તરીકે માત્ર બાંગ્લાદેશ પરત ફરવાનો જ રસ્તો બચ્યો છે, અને આ માટે તેઓ અવામી લીગના પાયાના કાર્યકરો અને સમર્થકોના ટેકા પર ભરોસો રાખી રહ્યા છે.
દેશનિકાલ બાદ પ્રથમ વખત બાંગ્લાદેશ સરકારનો સંપર્ક સાધ્યો
શેખ હસીનાએ ૯ નવેમ્બરના રોજ નવો પાસપોર્ટ અને મુસાફરીના દસ્તાવેજો મેળવવા માટે અરજી કરી હતી. ઓગસ્ટ ૨૦૨૪માં દેશ છોડ્યા બાદ બાંગ્લાદેશ સરકાર સાથેનો આ તેમનો પ્રથમ સત્તાવાર સંપર્ક માનવામાં આવે છે. જોકે, ઢાકા તરફથી આ અરજી પર કોઈ સકારાત્મક પ્રતિસાદ મળ્યો નથી, ઉલટાનું બાંગ્લાદેશના કેટલાક નેતાઓએ ભારત પાસેથી શેખ હસીનાના પ્રત્યાર્પણ (Extradition) ની માંગણી ફરી દોહરાવી છે.
ભારતના ભૂતપૂર્વ રાજદ્વારી વીણા સિકરીએ પાસપોર્ટ અરજી અંગે બાંગ્લાદેશ સરકારના વલણની ટીકા કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે શેખ હસીનાના મામલે ઢાકાનું વલણ જરૂર કરતા વધુ કડક અને અયોગ્ય છે. ઉલ્લેખનીય છે કે બાંગ્લાદેશની એક અદાલતે શેખ હસીનાને ફાંસીની સજા સંભળાવી છે, ત્યારથી ઢાકા સતત ભારત પાસે તેમના પ્રત્યાર્પણની માંગ કરી રહ્યું છે.
ભારત અને શેખ હસીના વચ્ચે કેવી રીતે સધાઈ સહમતિ?
અહેવાલ મુજબ, ઓગસ્ટ ૨૦૨૪માં બાંગ્લાદેશમાં સત્તા પરિવર્તન બાદ જ્યારે શેખ હસીના ભારત આવ્યા હતા, ત્યારે ભારતના જૂના મિત્ર અને ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન હોવાના નાતે ભારતે તેમને માનવીય ધોરણે આશ્રય આપ્યો હતો. પરંતુ, બાંગ્લાદેશ દ્વારા સતત પ્રત્યાર્પણની માંગ કરવામાં આવતી હોવાથી બંને દેશોના સંબંધોમાં તણાવ વધ્યો છે. શેખ હસીનાના ઓગસ્ટ મહિનાના પ્રથમ જાહેર સંબોધન બાદ બાંગ્લાદેશે વડાપ્રધાન તારિક રહેમાનની પ્રસ્તાવિત ભારત મુલાકાત પણ રદ કરી દીધી હતી.
નવી દિલ્હીના નીતિ નિર્માતાઓનું માનવું છે કે બાંગ્લાદેશના રાજકારણમાં અવામી લીગને ફરી મજબૂત કરવા માટે શેખ હસીનાની સ્વદેશ વાપસી અનિવાર્ય છે. અવામી લીગ લાંબા સમયથી ભારતની સહયોગી રહી છે, તેથી શેખ હસીનાએ પોતે બાંગ્લાદેશ જઈને પાર્ટીની કમાન સંભાળવી જોઈએ. ભારતમાં આશ્રય લેનાર વિદેશી મહેમાનો સાથે નિયમિત બેઠકો થતી હોય છે. આવી જ બેઠકોમાં શેખ હસીનાને ભારતનું વલણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું, અને બંને પક્ષો વચ્ચે સહમતિ સધાયા બાદ જ તેમણે ડિસેમ્બરમાં પરત ફરવાની જાહેરાત કરી હતી. અગાઉ સાંસદ શશી થરૂરે પણ કહ્યું હતું કે ભારતે વર્ષો જૂની મિત્રતા અને માનવીય અભિગમને કારણે હસીનાને બળજબરીથી પરત મોકલ્યા નથી.
શેખ હસીનાની વાપસી માટે ભારતની બે મુખ્ય શરતો
બીબીસી બાંગ્લાના અહેવાલ મુજબ, ભારતે શેખ હસીનાને બાંગ્લાદેશ મોકલવા માટે બે મહત્વની શરતો મૂકી છે:
બાંગ્લાદેશી સેનાની જવાબદારી: ભારત ઈચ્છે છે કે બાંગ્લાદેશની સેના જ શેખ હસીનાને સન્માનપૂર્વક પરત લઈ જવાની જવાબદારી સંભાળે. નોંધનીય છે કે ૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૪ના રોજ સત્તા છોડ્યા બાદ શેખ હસીના બાંગ્લાદેશી સેનાના વિમાનમાં જ ભારત આવ્યા હતા. હવે ભારત ઈચ્છે છે કે તેમની વાપસી પણ તે જ સૈન્ય સંસ્થાની દેખરેખ હેઠળ થાય.
સુરક્ષા અને નિષ્પક્ષ સુનાવણીની ગેરંટી: બીજી શરત તેમની સુરક્ષા અને કાનૂની અધિકારો સાથે જોડાયેલી છે. ભારતની સ્પષ્ટ માંગ છે કે બાંગ્લાદેશ પહોંચ્યા બાદ શેખ હસીનાના જીવની સુરક્ષાની સંપૂર્ણ ખાતરી આપવામાં આવે, તેમજ તેમને ફાંસીની સજા સામે અપીલ કરવાની અને ૨૦૨૪ના કેસોમાં નિષ્પક્ષ રીતે નવેસરથી સુનાવણીનો સામનો કરવાની પૂરતી તક મળે.
